കൽപ്പാത്തി രഥോത്സവ സമരം (1924): മലബാറിലെ അവർണ്ണരുടെ സഞ്ചാരസ്വാതന്ത്ര്യ പോരാട്ടം

കേരള നവോത്ഥാന ചരിത്രത്തിലും പൗരാവകാശ പോരാട്ടങ്ങളിലും സുവർണ്ണ ലിപികളിൽ രേഖപ്പെടുത്തേണ്ട ഒരു സുപ്രധാന അധ്യായമാണ് 1924-ൽ പാലക്കാട് നടന്ന കൽപ്പാത്തി രഥോത്സവ സമരം. പാലക്കാട് നഗരത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ കൽപ്പാത്തി ശ്രീ വിശ്വനാഥസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിലെ രഥോത്സവത്തോടനുബന്ധിച്ച്, ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള അഗ്രഹാര വീഥികളിലൂടെ അയിത്ത ജാതിക്കാർക്ക് (ഈഴവർ, ദളിതർ തുടങ്ങിയവർക്ക്) സഞ്ചരിക്കാനുള്ള അവകാശം നിഷേധിക്കപ്പെട്ടതിനെതിരെ ഉയർന്നുവന്ന ജനകീയ പ്രക്ഷോഭമാണിത്. തിരുവിതാംകൂറിൽ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം നടക്കുന്ന അതേ കാലയളവിൽ, മദിരാശി സർക്കാരിന്റെ കീഴിലായിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് മലബാറിൽ നടന്ന ഈ സമരം, കേവലം ഒരു ക്ഷേത്രാചാരത്തിനെതിരെയുള്ള പ്രതിഷേധമായിരുന്നില്ല; മറിച്ച്, പൊതുഖജനാവിൽ നിന്നും പണം ചിലവാക്കി സംരക്ഷിക്കുന്ന പൊതുനിരത്തുകളിൽ എല്ലാ മനുഷ്യർക്കും തുല്യ അവകാശമുണ്ടെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച അനിഷേധ്യമായ മനുഷ്യാവകാശ പോരാട്ടമായിരുന്നു.¹

ചരിത്ര പശ്ചാത്തലവും അഗ്രഹാരങ്ങളിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയും

പാലക്കാടിന്റെ സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രമാണ് കൽപ്പാത്തി. തമിഴ്നാട്ടിൽ നിന്നും കുടിയേറിപ്പാർത്ത തമിഴ് ബ്രാഹ്മണരായിരുന്നു (അയ്യർ വിഭാഗം) ഈ പ്രദേശത്തെ പ്രധാന താമസക്കാർ. ക്ഷേത്രങ്ങളെ കേന്ദ്രീകരിച്ച് അവർ നിർമ്മിച്ച പ്രത്യേക പാർപ്പിട സമുച്ചയങ്ങളായ ‘അഗ്രഹാരങ്ങൾ’ കടുത്ത ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെയും അയിത്താചാരങ്ങളുടെയും കോട്ടകളായിരുന്നു. കൽപ്പാത്തി വിശ്വനാഥസ്വാമി ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള വീഥികളിൽ ബ്രാഹ്മണർക്കും മറ്റ് ഉയർന്ന ജാതിക്കാർക്കും മാത്രമേ പ്രവേശനമുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ഈഴവർ, തീയാർ, ചെറുമർ, പുലയർ തുടങ്ങിയ അവർണ്ണ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് ഈ അഗ്രഹാര വീഥികളിലൂടെ നടക്കാൻ കർശനമായ വിലക്കുണ്ടായിരുന്നു.²

എന്നാൽ ഈ നിരത്തുകൾ കേവലം ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്വകാര്യ സ്വത്തായിരുന്നില്ല. പാലക്കാട് മുനിസിപ്പാലിറ്റിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരുന്ന ഈ റോഡുകളുടെ അറ്റകുറ്റപ്പണികൾക്കും വഴിവിളക്കുകൾക്കും മറ്റുമായി മുനിസിപ്പാലിറ്റി പൊതുനികുതിയിൽ നിന്നുള്ള ഫണ്ടാണ് ഉപയോഗിച്ചിരുന്നത്. നികുതി നൽകുന്നതിൽ തുല്യപങ്കാളിത്തമുള്ള അവർണ്ണർക്ക്, ആ പണം കൊണ്ട് സംരക്ഷിക്കുന്ന റോഡുകളിൽ പ്രവേശനം നിഷേധിക്കുന്നത് കടുത്ത അനീതിയായിരുന്നു. ഈ സാമൂഹിക വൈരുദ്ധ്യമാണ് കൽപ്പാത്തി സമരത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന കാരണം.³

ദേശീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ സ്വാധീനവും ശബരി ആശ്രമവും

1920-കളിൽ കേരളത്തിലുടനീളം വലിയ സാമൂഹിക ഉണർവ്വ് പ്രകടമായിരുന്നു. 1924 മാർച്ചിൽ ആരംഭിച്ച വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം മലബാറിലെ അവർണ്ണ ജനതയ്ക്കും വലിയ ആത്മവിശ്വാസം നൽകി. ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ പാലക്കാട്ടെ നവോത്ഥാന-ദേശീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ സിരാകേന്ദ്രമായിരുന്നത് അകത്തേത്തറയിൽ സ്ഥാപിതമായ ‘ശബരി ആശ്രമം’ ആണ്. കോൺഗ്രസ് നേതാവും സാമൂഹിക പരിഷ്കർത്താവുമായിരുന്ന ടി. ആർ. കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യർ (T. R. Krishnaswami Iyer) 1923-ൽ സ്ഥാപിച്ച ഈ ആശ്രമം ഹരിജനോദ്ധാരണ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെയും അയിത്തോച്ചാടനത്തിന്റെയും പ്രധാന വേദിയായി മാറി. ഒരു ബ്രാഹ്മണ കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച വ്യക്തിയായിരുന്നിട്ടും, സ്വന്തം സമുദായത്തിലെ അനാചാരങ്ങൾക്കെതിരെ പടപൊരുതാൻ കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യർ തയ്യാറായി.

ഇതേസമയം, ഉത്തരേന്ത്യയിൽ നിന്നും പഞ്ചാബിൽ നിന്നുമുള്ള ആര്യസമാജം (Arya Samajam) പ്രവർത്തകരും മലബാറിൽ സജീവമായി പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നു. ഹിന്ദുമതത്തിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയെയും തൊട്ടുകൂടായ്മയെയും നിശിതമായി എതിർത്തിരുന്ന ആര്യസമാജം, അവർണ്ണർക്ക് സഞ്ചാരസ്വാതന്ത്ര്യം നേടിക്കൊടുക്കുന്നതിനായി കൽപ്പാത്തിയിൽ ശക്തമായ നിലപാടുകളെടുത്തു. പണ്ഡിറ്റ് ഋഷിറാം, ആര്യഭടൻ തുടങ്ങിയ ആര്യസമാജം നേതാക്കളും ടി. ആർ. കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യരും ചേർന്നാണ് കൽപ്പാത്തി സമരത്തിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്.⁴

1924-ലെ രഥോത്സവവും സമരത്തിന്റെ പൊട്ടിത്തെറിയും

എല്ലാ വർഷവും നവംബർ മാസത്തിലാണ് (തുലാം-വൃശ്ചികം) കൽപ്പാത്തിയിലെ പ്രസിദ്ധമായ രഥോത്സവം നടക്കുന്നത്. 1924-ലെ രഥോത്സവ സമയത്ത്, അഗ്രഹാര വീഥികളിലൂടെ നടക്കാൻ അനുവദിക്കണമെന്ന് പാലക്കാട്ടെ ഈഴവരും മറ്റ് അവർണ്ണ വിഭാഗങ്ങളും ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഈ ആവശ്യത്തിന് കോൺഗ്രസിന്റെയും ആര്യസമാജത്തിന്റെയും പൂർണ്ണ പിന്തുണയുണ്ടായിരുന്നു.

രഥോത്സവ ദിവസങ്ങളിൽ ആര്യസമാജം പ്രവർത്തകരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ അവർണ്ണർ സംഘടിതരായി അഗ്രഹാര വീഥികളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. തങ്ങളുടെ പരമ്പരാഗതമായ ആചാരങ്ങൾ ലംഘിക്കപ്പെടുന്നതും ക്ഷേത്രപരിസരം അശുദ്ധമാകുന്നതും യാഥാസ്ഥിതികരായ ബ്രാഹ്മണർക്ക് അംഗീകരിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. അവർ സംഘടിച്ചുകൊണ്ട് അവർണ്ണരെ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു.

അവർണ്ണരും ആര്യസമാജം പ്രവർത്തകരും അടങ്ങുന്ന സംഘം അഗ്രഹാരത്തിലേക്ക് കടന്നതോടെ സവർണ്ണർ അവർക്ക് നേരെ കടുത്ത ആക്രമണം അഴിച്ചുവിട്ടു. വീടുകളുടെ മട്ടുപ്പാവുകളിൽ നിന്നും ജനാലകളിൽ നിന്നും പ്രക്ഷോഭകർക്ക് നേരെ കല്ലുകളും തിളച്ച വെള്ളവും മുളകുപൊടിയും വലിച്ചെറിഞ്ഞു. സമാധാനപരമായി തങ്ങളുടെ അവകാശം സ്ഥാപിക്കാൻ വന്ന അവർണ്ണരെ ക്രൂരമായി മർദ്ദിച്ചു. പാലക്കാട് നഗരം വലിയൊരു സംഘർഷഭൂമിയായി മാറി. കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യരെപ്പോലുള്ള നേതാക്കൾക്കും ക്രൂരമായ മർദ്ദനമേറ്റു.⁵

ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഇരട്ടത്താപ്പും നിരോധനാജ്ഞയും

കൽപ്പാത്തിയിലെ സംഘർഷം നിയന്ത്രിക്കാൻ എന്ന പേരിൽ ബ്രിട്ടീഷ് പോലീസ് സ്ഥലത്തെത്തി. നിയമവാഴ്ചയും തുല്യതയും ഉറപ്പാക്കേണ്ട ബ്രിട്ടീഷ് അധികാരികൾ, അക്കാലത്ത് സ്വീകരിച്ചത് തികച്ചും യാഥാസ്ഥിതികർക്ക് അനുകൂലമായ നിലപാടായിരുന്നു. മുനിസിപ്പൽ റോഡിലൂടെ നടക്കാൻ പൗരന്മാർക്ക് അവകാശമുണ്ടെന്ന് അറിയാമായിരുന്നിട്ടും, സവർണ്ണരായ പ്രമാണിമാരെ പിണക്കാൻ ബ്രിട്ടീഷ് മലബാർ കളക്ടർ തയ്യാറായില്ല.

ക്രമസമാധാന പ്രശ്നം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി മലബാർ ഡിസ്ട്രിക്ട് മജിസ്ട്രേറ്റ് ക്രിമിനൽ നടപടിച്ചട്ടം (CrPC) വകുപ്പ് 144 പ്രകാരം കൽപ്പാത്തി അഗ്രഹാരങ്ങളിൽ നിരോധനാജ്ഞ പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഇതനുസരിച്ച് അവർണ്ണർ രഥോത്സവ സമയത്ത് അഗ്രഹാര വീഥികളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് കർശനമായി നിരോധിച്ചു. യാഥാസ്ഥിതികരുടെ ആക്രമണങ്ങളെ തടയുന്നതിന് പകരം, ആക്രമിക്കപ്പെട്ട അവർണ്ണരുടെ അവകാശങ്ങൾ നിഷേധിക്കുന്ന ഉത്തരവാണ് ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം പുറപ്പെടുവിച്ചത്. ഇത് വലിയ രാഷ്ട്രീയ വിവാദങ്ങൾക്ക് തിരികൊളുത്തി. കോൺഗ്രസും മറ്റ് പുരോഗമന പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാരിന്റെ ഈ ഇരട്ടത്താപ്പിനെതിരെ രാജ്യവ്യാപകമായി പ്രതിഷേധിച്ചു.⁶

തുടർപോരാട്ടങ്ങളും ആര്യസമാജത്തിന്റെ ഇടപെടലുകളും

1924-ലെ രഥോത്സവം പോലീസ് കാവലിൽ സവർണ്ണർ മാത്രം പങ്കെടുത്തുകൊണ്ട് അവസാനിച്ചെങ്കിലും സമരം അവിടെ അവസാനിച്ചില്ല. കൽപ്പാത്തിയിലെ സംഭവങ്ങൾ കേരളത്തിലുടനീളം അയിത്തവിരുദ്ധ പോരാട്ടങ്ങൾക്ക് പുതിയ ഊർജ്ജം നൽകി. ആര്യസമാജം നേതാവ് സ്വാമി ശ്രദ്ധാനന്ദൻ ഈ സമയത്ത് കേരളം സന്ദർശിക്കുകയും കൽപ്പാത്തിയിലെ അയിത്തോച്ചാടന സമരങ്ങൾക്ക് പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ കരുത്ത് പകരുകയും ചെയ്തു.

ടി. ആർ. കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യർക്ക് സ്വന്തം സമുദായത്തിൽ നിന്നും കടുത്ത ഊരുവിലക്കും (സാമൂഹിക ബഹിഷ്കരണം) നേരിടേണ്ടി വന്നു. അദ്ദേഹത്തെ അഗ്രഹാരത്തിൽ പ്രവേശിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിന്നുപോലും യാഥാസ്ഥിതികർ വിലക്കി. എന്നാൽ ഇതൊന്നും അദ്ദേഹത്തെയോ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം നിന്നവരെയോ തളർത്തിയില്ല. അടുത്ത വർഷങ്ങളിലും കൽപ്പാത്തിയിൽ ഈ അവകാശപ്പോരാട്ടം തുടർന്നു. മദിരാശി നിയമസഭയിലും (Madras Legislative Council) കൽപ്പാത്തിയിലെ തീണ്ടൽ വലിയ ചർച്ചാവിഷയമായി. പൊതുറോഡുകളിൽ അയിത്തം ആചരിക്കുന്നത് നിയമവിരുദ്ധമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കാൻ മദിരാശി സർക്കാരിന് മേൽ വലിയ സമ്മർദ്ദമുണ്ടായി.

ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും പ്രത്യാഘാതങ്ങളും

കൽപ്പാത്തി രഥോത്സവ സമരം കേരളത്തിന്റെ, പ്രത്യേകിച്ച് മലബാറിന്റെ സാമൂഹിക ചരിത്രത്തിൽ അനൽപ്പമായ സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിട്ടുണ്ട്:

1. പൊതു ഇടങ്ങളിലെ അവകാശ പ്രഖ്യാപനം: പൊതുനികുതി ഉപയോഗിച്ച് പരിപാലിക്കുന്ന സ്ഥലങ്ങളിൽ ജാതിയുടെ പേരിൽ ആരെയും മാറ്റിനിർത്താൻ കഴിയില്ലെന്ന ശക്തമായ സന്ദേശം നൽകാൻ ഈ സമരത്തിന് കഴിഞ്ഞു. വൈക്കം സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ അതേ ആശയങ്ങൾ മലബാറിലും പ്രാവർത്തികമായി.

2. ദളിത്-പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങളുടെ ഉണർവ്വ്: നൂറ്റാണ്ടുകളായി അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടിരുന്ന മലബാറിലെ അവർണ്ണ ജനതയ്ക്ക് സ്വന്തം അവകാശങ്ങളെക്കുറിച്ച് ബോധവന്മാരാകാനും, സവർണ്ണ മേധാവിത്വത്തിനെതിരെ സംഘടിക്കാനും ഈ സമരം ധൈര്യം നൽകി.

3. ബ്രിട്ടീഷ് നയങ്ങളുടെ പൊള്ളത്തരം തുറന്നുകാട്ടൽ: നിയമത്തിന് മുന്നിൽ എല്ലാവരും സമന്മാരാണെന്ന് അവകാശപ്പെട്ടിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം, പ്രതിസന്ധി ഘട്ടങ്ങളിൽ സവർണ്ണർക്ക് അനുകൂലമായാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്ന് ജനങ്ങൾക്ക് ബോധ്യമായി. ഇത് ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന് കൂടുതൽ കരുത്തുപകർന്നു.

4. നിയമനിർമ്മാണങ്ങൾക്കുള്ള അടിത്തറ: കൽപ്പാത്തി, ഗുരുവായൂർ തുടങ്ങിയ സമരങ്ങളുടെ തുടർച്ചയായാണ് 1938-ൽ മദിരാശി അസംബ്ലി മലബാർ ക്ഷേത്രപ്രവേശന ബിൽ (Malabar Temple Entry Act) പാസാക്കുന്നതിലേക്ക് നയിച്ചത്. ഇത് പിന്നീട് എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളും പൊതുവഴികളും എല്ലാവർക്കുമായി തുറന്നുകൊടുക്കാൻ കാരണമായി.

1924-ലെ കൽപ്പാത്തി രഥോത്സവ സമരം എന്നത് ഇരുളടഞ്ഞ ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ മുഖത്തേക്കേറ്റ വലിയൊരു പ്രഹരമായിരുന്നു. യാഥാസ്ഥിതികത്വത്തിന്റെ കരിങ്കൽകോട്ടകളായിരുന്ന അഗ്രഹാരങ്ങളിലേക്ക് നീതിയുടെയും സമത്വത്തിന്റെയും വെളിച്ചം കടത്തിവിടാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഒരുപറ്റം ധീരരായ മനുഷ്യരുടെ ത്യാഗത്തിന്റെ കഥയാണിത്. സ്വന്തം സമുദായത്തിൽ നിന്ന് ബഹിഷ്കൃതനായിട്ടും അധഃസ്ഥിതർക്ക് വേണ്ടി പോരാടിയ ടി. ആർ. കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യരെപ്പോലുള്ള മഹാരഥന്മാരുടെ ചോരയും വിയർപ്പുമാണ് ഇന്നത്തെ ആധുനിക, മതേതര കേരളത്തിന്റെ അടിത്തറ. വൈക്കം സത്യാഗ്രഹത്തോളം തന്നെ ചരിത്രപ്രാധാന്യമുള്ള കൽപ്പാത്തി സമരം, പൗരാവകാശങ്ങൾ ഔദാര്യമല്ലെന്നും അത് പോരാടി നേടേണ്ടതാണെന്നുമുള്ള സത്യം വരുംതലമുറകളെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തുന്നു.

അനുബന്ധം (Appendices)

അനുബന്ധം 1: കേരള നവോത്ഥാനത്തിലെ പ്രധാന പൗരാവകാശ/വഴിനടപ്പ് സമരങ്ങൾ (ടൈംലൈൻ)

• വില്ലുവണ്ടി സമരം (1893): മഹാത്മാ അയ്യങ്കാളിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ദളിതർക്ക് വഴിനടക്കാൻ വേണ്ടി തിരുവനന്തപുരത്ത് നടന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്ഷോഭം.

• കണ്ടിയൂർ ക്ഷേത്ര റോഡ് സമരം (1920): മാവേലിക്കരയിൽ ടി. കെ. മാധവന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ തീണ്ടൽ പലകകൾക്ക് എതിരെ നടന്ന ആദ്യകാല സമരം.

• വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം (1924-25): വൈക്കം ക്ഷേത്ര റോഡുകളിൽ എല്ലാവർക്കും പ്രവേശനം ആവശ്യപ്പെട്ട് നടന്ന ദേശീയ ശ്രദ്ധയാകർഷിച്ച ഐതിഹാസിക സത്യാഗ്രഹം.

• കൽപ്പാത്തി രഥോത്സവ സമരം (1924): പാലക്കാട് കൽപ്പാത്തി അഗ്രഹാര വീഥികളിലെ യാഥാസ്ഥിതികത്വത്തിന് എതിരെ നടന്ന സമരം.

• തിരുവാർപ്പ് സമരം (1927): കോട്ടയത്ത് ക്ഷേത്ര റോഡിലൂടെയുള്ള സഞ്ചാര സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി ഈഴവ-പുലയ വിഭാഗങ്ങൾ നടത്തിയ സമരം.

• ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹം (1931-32): ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ എല്ലാ ഹിന്ദുക്കൾക്കും പ്രവേശനം ആവശ്യപ്പെട്ട് കെ. കേളപ്പന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന സമരം.

അനുബന്ധം 2: കൽപ്പാത്തി സമരത്തിലെ പ്രധാന നേതാക്കൾ

• ടി. ആർ. കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യർ (T. R. Krishnaswami Iyer): കൽപ്പാത്തി സമരത്തിന്റെ നട്ടെല്ല്. ‘അയിത്തക്കാരനായ ബ്രാഹ്മണൻ’ എന്ന് യാഥാസ്ഥിതികരാൽ പരിഹസിക്കപ്പെട്ട ഇദ്ദേഹം 1923-ൽ ശബരി ആശ്രമം സ്ഥാപിച്ചു. ദളിത് വിദ്യാർത്ഥികളെ സ്വന്തം വീട്ടിൽ താമസിപ്പിച്ച് പഠിപ്പിച്ചു. സമരത്തിൽ പങ്കെടുത്ത് ക്രൂരമായ മർദ്ദനങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി.

• പണ്ഡിറ്റ് ഋഷിറാം (Pandit Rishi Ram): മലബാറിലെ അവർണ്ണർക്ക് ആത്മവിശ്വാസം നൽകുന്നതിനായി പ്രവർത്തിച്ച പ്രമുഖ ആര്യസമാജം നേതാവ്. കൽപ്പാത്തി സമരത്തിൽ നേരിട്ട് പങ്കെടുത്തു.

• സ്വാമി ശ്രദ്ധാനന്ദൻ (Swami Shraddhanand): ഉത്തരേന്ത്യയിലെ പ്രമുഖ നവോത്ഥാന നായകനും ആര്യസമാജം നേതാവും. സമരത്തിന് ഐക്യദാർഢ്യം പ്രഖ്യാപിച്ച് കേരളം സന്ദർശിക്കുകയും പ്രക്ഷോഭകർക്ക് ആത്മീയവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പിന്തുണ നൽകുകയും ചെയ്തു.

• കെ. പി. കേശവമേനോൻ (K. P. Kesava Menon): മലബാർ പ്രദേശ് കോൺഗ്രസ് കമ്മിറ്റിയുടെ അക്കാലത്തെ പ്രമുഖ നേതാവും മാതൃഭൂമി പത്രാധിപരും. വൈക്കത്തും കൽപ്പാത്തിയിലും ഒരുപോലെ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച് ജനങ്ങളെ ബോധവൽക്കരിക്കുന്നതിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു.

അവലംബം (References/Bibliography)

1. Sreedhara Menon, A. (1967). A Survey of Kerala History. Kottayam: Sahitya Pravarthaka Co-operative Society. (കേരള നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനങ്ങളെയും അയിത്തവിരുദ്ധ പോരാട്ടങ്ങളെയും കുറിച്ചുള്ള ആധികാരിക വിവരണങ്ങൾ).¹

2. Panikkar, K. N. (1989). Culture, Ideology, Hegemony: Intellectuals and Social Consciousness in Colonial India. New Delhi: Tulika Books. (അഗ്രഹാരങ്ങളിലെ ജാതി നിർമ്മിതിയെയും സവർണ്ണ മേധാവിത്വത്തെയും കുറിച്ചുള്ള പഠനം).²

3. Menon, P. K. K. (1972). The History of Freedom Movement in Kerala (Volume II). Trivandrum: Regional Records Survey Committee, Government of Kerala. (ബ്രിട്ടീഷ് മലബാറിലെ ഭരണകൂട നയങ്ങളും ദേശീയ പ്രസ്ഥാനവും).³

4. Ravindran, T. K. (1975). Vaikam Satyagraha and Gandhi. Trichur: Sri Narayana Institute of Social and Cultural Development. (വൈക്കം സത്യാഗ്രഹത്തോടൊപ്പം നടന്ന മറ്റു സമാന്തര സമരങ്ങളുടെ ചരിത്ര പശ്ചാത്തലം).⁴

5. Chentharassery, T. H. P. (1984). Kerala Navodhanathile Chila Marannupoya Edukal (Some Forgotten Pages in Kerala Renaissance). Trivandrum: Prabhath Book House. (കൽപ്പാത്തിയിലെ ആക്രമണങ്ങളും ആര്യസമാജത്തിന്റെ ഇടപെടലുകളും).⁵

6. Gopalankutty, K. (1989). National Movement in Malabar, 1920-1947. New Delhi: Criterion Publications. (പോലീസ് മർദ്ദനവും സെക്ഷൻ 144 പ്രഖ്യാപിച്ച ബ്രിട്ടീഷ് ഇരട്ടത്താപ്പും).⁶