കേരളത്തിന്റെ നവോത്ഥാന ചരിത്രം എവിടെ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്? മുഖ്യധാരാ ചരിത്രപുസ്തകങ്ങൾ പലപ്പോഴും പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിലേക്കോ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിലേക്കോ ആണ് വിരൽ ചൂണ്ടുക. എന്നാൽ, ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിനും അയ്യങ്കാളിക്കും ഏകദേശം അരനൂറ്റാണ്ട് മുൻപ്, 1850-കളിൽ മധ്യതിരുവിതാംകൂറിൽ ജ്വലിച്ചുയർന്ന ഒരു വലിയ അക്ഷരവിപ്ലവമുണ്ടായിരുന്നു. വിസ്മൃതിയുടെ ആഴങ്ങളിലേക്ക് മറഞ്ഞുപോയ ദളിത് ക്രൈസ്തവ മുന്നേറ്റങ്ങളുടെയും കാങ്ങഴ പത്രോസ് എന്ന ധീരനായ മനുഷ്യന്റെയും ചരിത്രമാണത്.
കേരള നവോത്ഥാന ചരിത്രത്തിൽ പാർശ്വവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ദളിത് ക്രൈസ്തവ മുന്നേറ്റങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പാഠങ്ങൾ ചർച്ചാവേദികളിൽ നിന്നും പലപ്പോഴും നമ്മൾ മറന്നു പോവാറുണ്ട്. കേരളത്തിന്റെ നവോത്ഥാന ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മുഖ്യധാരാ ആഖ്യാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിലോ ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിലോ ആരംഭിക്കുന്നതായാണ് കാണാറുള്ളത്. എന്നാൽ, ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിനും അയ്യങ്കാളിക്കും ഏകദേശം അരനൂറ്റാണ്ട് മുൻപ്, 1850-കളിൽ മധ്യതിരുവിതാംകൂറിൽ ആരംഭിച്ച ദളിത് വിമോചന പോരാട്ടങ്ങളെയും വിദ്യാഭ്യാസ മുന്നേറ്റങ്ങളെയും ചരിത്രകാരന്മാർ വേണ്ടത്ര പ്രാധാന്യത്തോടെ അടയാളപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല. പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിൽ ക്രിസ്തുമതം സ്വീകരിച്ച ദളിത് സമൂഹത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ശ്രദ്ധേയനായ വ്യക്തിത്വമായ കാങ്ങഴ സ്വദേശി പത്രോസ് പുതുപ്പറമ്പിൽ, സി.എം.എസ് (CMS) മിഷണറിമാർ സ്ഥാപിച്ച ‘അടിമപ്പള്ളിക്കൂടങ്ങൾ‘ (Slave Schools), അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഉയർന്നുവന്ന പ്രതിരോധ ഗീതങ്ങൾ എന്നിവ കേരള ചരിത്രത്തിലെ നിർണായകമായ നാഴികക്കല്ലുകളാണ്. മതത്തിന്റെയോ ജാതിയുടെയോ വേലിക്കെട്ടുകളില്ലാതെ, അക്ഷരത്തിലൂടെ മനുഷ്യപ്പേര് തിരിച്ചുപിടിച്ച ഒരു ജനതയുടെ വിപ്ലവാത്മകമായ മുന്നേറ്റമായിരുന്നു അത്.
അടിമത്തവും മിഷണറിമാരുടെ ഇടപെടലുകളും (1850-കൾ)
പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യപകുതിയിൽ തിരുവിതാംകൂറിലെയും കൊച്ചിയിലെയും കാർഷിക മേഖല പൂർണ്ണമായും ദളിത് വിഭാഗങ്ങളുടെ (പ്രധാനമായും പുലയർ, പറയർ തുടങ്ങിയ ജനവിഭാഗങ്ങൾ) അടിമവേലയെ ആശ്രയിച്ചായിരുന്നു നിലനിന്നിരുന്നത്. മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ അവരെ ചന്തകളിൽ വിൽക്കുകയും വാങ്ങുകയും, യാതൊരു മാനുഷിക പരിഗണനയുമില്ലാതെ പണിയെടുപ്പിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ദൂരെനിന്നുപോലും അശുദ്ധി കൽപ്പിച്ചിരുന്ന (Distance pollution) തീണ്ടൽ അക്കാലത്ത് അതികർശനമായിരുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് ലണ്ടൻ മിഷണറി സൊസൈറ്റിയും (LMS) ചർച്ച് മിഷണറി സൊസൈറ്റിയും (CMS) വിദ്യാഭ്യാസ-സാമൂഹിക പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി കേരളത്തിൽ സജീവമാകുന്നത്.
ആദ്യകാല മലയാളി ആംഗ്ലിക്കൻ വൈദികനായിരുന്ന റവ. ജോർജ്ജ് മാത്തൻ (Rev. George Matthan, 1819-1870), റവ. ഹോക്സ്വർത്ത് (Rev. Hawksworth) തുടങ്ങിയവർ ഈ അടിമകളുടെ ദയനീയമായ അവസ്ഥകൾ പുറംലോകത്തെ അറിയിക്കുന്നതിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. 1850 ഡിസംബർ 5-ലെ തന്റെ ഡയറിക്കുറിപ്പിൽ റവ. ജോർജ്ജ് മാത്തൻ ഇങ്ങനെ രേഖപ്പെടുത്തി: “ഈ മനുഷ്യരുടെ അവസ്ഥ ചരിത്രത്തിൽ തന്നെ സമാനതകളില്ലാത്തതാണ്. മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ അവരെ വിൽക്കുകയും വാങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു… ഉടമകൾക്ക് അവരെ ചാട്ടവാറുകൊണ്ട് അടിക്കാനും ചങ്ങലയ്ക്കിടാനും അധികാരമുണ്ടായിരുന്നു“. എന്നാൽ ഇത്രയേറെ പീഡനങ്ങൾ സഹിക്കുമ്പോഴും, “രാത്രികാലങ്ങളിൽ അവർ അക്ഷരം പഠിക്കാൻ കാണിക്കുന്ന ആവേശം അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്നതാണ്” എന്നും അദ്ദേഹം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. പകൽ മുഴുവൻ നീളുന്ന കഠിനമായ അദ്ധ്വാനത്തിനു ശേഷവും അക്ഷരം പഠിക്കാൻ അവർ കാണിച്ച ഈ താല്പര്യം, ദളിത് സമൂഹത്തിൽ എക്കാലത്തും അന്തർലീനമായിരുന്ന വിജ്ഞാനതൃഷ്ണയുടെ തെളിവാണ്.
കാങ്ങഴയിലെ പത്രോസും ഭൂവുടമസ്ഥതയും
ഈ കാലഘട്ടത്തിലെ ദളിത് വിദ്യാഭ്യാസ-സാമ്പത്തിക മുന്നേറ്റങ്ങളുടെ ഉജ്ജ്വല പ്രതീകമാണ് കോട്ടയത്തിനടുത്തുള്ള കാങ്ങഴ സ്വദേശിയായിരുന്ന പത്രോസ് പുതുപ്പറമ്പിൽ. ജന്മനാ ഒരു അടിമയായിരുന്ന അദ്ദേഹം, സി.എം.എസ് മിഷണറിമാരുടെ സ്വാധീനത്താൽ ക്രിസ്തുമതം സ്വീകരിച്ചു. എന്നാൽ കേവലമൊരു മതംമാറ്റത്തിൽ ഒതുങ്ങിനിൽക്കാതെ, സ്വന്തം കഠിനാധ്വാനം കൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഏകദേശം 25 ഏക്കറോളം ഭൂമി സ്വന്തമാക്കി. ജാതിവിവേചനവും തൊട്ടുകൂടായ്മയും കൊടികുത്തിവാണിരുന്ന, ദളിതർക്ക് ഭൂമിയുടെ മേൽ യാതൊരു അവകാശവും ഇല്ലാതിരുന്ന അക്കാലത്ത്, അടിമത്തത്തിൽ നിന്നും വന്ന ഒരു വ്യക്തി ഇത്രയും ഭൂമി സ്വന്തമാക്കുക എന്നത് സമാനതകളില്ലാത്ത ഒരു വിപ്ലവമായിരുന്നു. സ്വന്തം ജനവിഭാഗത്തിന്റെ വിമോചനം വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ എന്ന് കൃത്യമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞ പത്രോസ്, ബ്രിട്ടീഷ് മിഷണറിയായ ഹെൻട്രി ബേക്കർ ജൂനിയറിനെ (Henry Baker Jr.) തന്റെ പ്രദേശത്തേക്ക് ക്ഷണിക്കുകയും, ദളിത് കുട്ടികൾക്കായി സ്കൂളുകളും പ്രാർത്ഥനാ കേന്ദ്രങ്ങളും സ്ഥാപിക്കാൻ മുൻകൈ എടുക്കുകയും ചെയ്തു.
അടിമപ്പള്ളിക്കൂടങ്ങളും (Slave Schools) സവർണ്ണ പ്രതിരോധവും
1854-ഓടെ കോട്ടയം, പള്ളം, തിരുവല്ല ഭാഗങ്ങളിൽ സി.എം.എസ് മിഷണറിമാരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ദളിതർക്കായി പ്രത്യേക പള്ളിക്കൂടങ്ങൾ വ്യാപകമായി ആരംഭിച്ചു. ചരിത്രത്തിൽ ഇവ ‘അടിമപ്പള്ളിക്കൂടങ്ങൾ‘ എന്നാണ് അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ഈ വിദ്യാഭ്യാസ വിപ്ലവത്തെ ഉയർന്ന ജാതിക്കാരായ ഭൂവുടമകൾ അതിക്രൂരമായാണ് നേരിട്ടത്. കാരണം, ദളിതർ അക്ഷരം പഠിക്കുന്നതിനേക്കാൾ ഉപരി, അവർ ഒരുമിച്ചുകൂടുന്ന ഒരു ‘സാമൂഹിക ഇടം‘ (Social Space) രൂപപ്പെടുന്നതിനെ സവർണ്ണർ ഭയന്നിരുന്നു. മതം മാറിയ ദളിത് കുട്ടികൾ സ്കൂളിൽ പോകാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഭൂപ്രഭുക്കന്മാർ അവരുടെ കുടിലുകൾക്ക് തീയിടുകയും, സ്കൂളുകൾ തല്ലിപ്പൊളിക്കുകയും ചെയ്തു.
എങ്കിലും ഇതിനെയെല്ലാം അതിജീവിച്ചുകൊണ്ട് ദളിതർ മുന്നേറി. ജന്മിമാരുടെ മുന്നിൽ തങ്ങളെത്തന്നെ ‘അടിയൻ‘ എന്ന് വിളിക്കാനും, സ്വന്തം കുടിലിനെ ‘മാടം‘ എന്ന് താഴ്ത്തിപ്പറയാനും നിർബന്ധിതരായിരുന്നവർ, സ്കൂളിൽ അക്ഷരം പഠിച്ചതോടെ ആ അപമാനകരമായ പദപ്രയോഗങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ചു. സ്വന്തമായി പേരിടാനും, നട്ടെല്ല് നിവർത്തി മനുഷ്യരായി ജീവിക്കാനും അവർ പഠിച്ചു. അടിമപ്പള്ളിക്കൂടങ്ങൾ കേവലം അക്ഷരം പഠിക്കാനുള്ള ഇടങ്ങൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിഷേധിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന സാമൂഹിക പദവി തിരിച്ചുപിടിക്കാനുള്ള സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രങ്ങൾ കൂടിയായിരുന്നു.
വിമോചനത്തിന്റെ ഗീതങ്ങൾ
അക്ഷരം പഠിച്ച ദളിതർ തങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളെയും ചൂഷണങ്ങളെയും പ്രതിരോധിക്കുന്നതിനായി പാട്ടുകളെയും സാഹിത്യത്തെയും ആയുധമാക്കി. പഴയകാല സി.എം.എസ് ഗീതങ്ങൾ പരിശോധിച്ചാൽ ഇത്തരം ദളിത് അനുഭവങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ധാരാളം ഗാനങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയും. ഫിലിപ്പോസ് വെട്ടമല രചിച്ച ‘അയ്യയ്യോ ദൈവമേ… അടിമവേല ഒഴിഞ്ഞു നമ്മുടെ…’ എന്ന ഗാനം ഇതിനൊരു ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്. ബൈബിളിലെ ഇസ്രായേൽ ജനതയുടെ മിശ്രയീമിലെ (ഈജിപ്ത്) അടിമത്തവും മോചനവും ദളിതരെ വളരെയധികം സ്വാധീനിച്ചു. തങ്ങളുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളെ ഇസ്രായേൽ ജനതയുടെ കഷ്ടപ്പാടുകളോട് ഉപമിച്ചുകൊണ്ട് അവർ നിരവധി വിമോചന ഗീതങ്ങൾ രചിച്ചു. ഈ ഗാനങ്ങളുടെ ചൂടും തീവ്രതയും പിന്നീട് ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പൊയ്കയിൽ അപ്പച്ചന്റെ (പൊയ്കയിൽ യോഹന്നാൻ) ഗാനങ്ങളിലും പ്രതിഫലിക്കുന്നതായി കാണാം.
ചരിത്രത്തിലെ വിസ്മൃതിയും പാമ്പാടി ജോൺ ജോസഫും
പത്തൊൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിൽ ആരംഭിച്ച ഈ അടിസ്ഥാനപരമായ സാമൂഹിക മുന്നേറ്റങ്ങളെ കേരളത്തിലെ നവോത്ഥാന ചരിത്രകാരന്മാർ വേണ്ടത്ര പരിഗണിച്ചില്ല. പത്രോസ് ഉൾപ്പെടെയുള്ളവർ പള്ളിക്കൂടങ്ങൾ ആരംഭിച്ച് അരനൂറ്റാണ്ട് കഴിഞ്ഞതിനുശേഷമാണ് അയ്യങ്കാളിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ, ദളിത് ക്രൈസ്തവ മുന്നേറ്റങ്ങളെ തമസ്കരിക്കുകയോ അല്ലെങ്കിൽ പ്രാധാന്യം കുറച്ചു കാണിക്കുകയോ ചെയ്തു. ഈ ചരിത്രപരമായ അനീതിക്ക് ഹിന്ദു സവർണ്ണരെപ്പോലെ തന്നെ ക്രൈസ്തവ സവർണ്ണ നേതൃത്വങ്ങളും ഉത്തരവാദികളാണ്. മതംമാറിയ ദളിതർക്ക് ക്രൈസ്തവ സഭയ്ക്കുള്ളിൽ സുറിയാനി ക്രിസ്ത്യാനികളിൽ നിന്നും കടുത്ത ജാതീയ വിവേചനം നേരിടേണ്ടി വന്നു.
ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിൽ ഈ ഇരട്ടവിവേചനങ്ങൾക്കെതിരെ ശക്തമായി പോരാടിയ വ്യക്തിത്വമായിരുന്നു പാമ്പാടി ജോൺ ജോസഫ് (1887-1940). സഭയ്ക്കുള്ളിലെ ജാതിവിവേചനത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ അദ്ദേഹം 1921-ൽ ‘ചേരമർ മഹാജന സഭ‘ സ്ഥാപിക്കുകയും ‘സാധുജന ദൂതൻ‘ എന്ന പേരിൽ ഒരു മാസിക ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ദളിതർക്ക് സ്വന്തമായി ചരിത്രവും അസ്തിത്വവുമുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം ഓർമ്മിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ അക്കാലത്തെ സമുദായ നേതാക്കളിൽ ഏറ്റവും തലയെടുപ്പും വിദ്യാഭ്യാസവും ചരിത്രബോധവുമുള്ള ജോൺ ജോസഫിനെ, അയ്യങ്കാളിക്ക് ബദലായി നിൽക്കുന്ന ആളായോ അല്ലെങ്കിൽ ചരിത്രത്തിൽ പ്രാധാന്യമില്ലാത്ത ഒരാളായോ ചിത്രീകരിക്കാൻ ചില തൽപരകക്ഷികൾ ശ്രമിച്ചു. ദളിത് മുന്നേറ്റങ്ങളെ പല തട്ടുകളിലാക്കി വിഭജിച്ച് ദുർബലപ്പെടുത്താൻ തന്ത്രപൂർവ്വം ചരിത്രത്തെ വളച്ചൊടിച്ചതിന്റെ ഫലമാണിത്.
ദളിത് ചരിത്രം കേവലം ഏതെങ്കിലും ഒരു മതത്തിന്റെയോ സമുദായത്തിന്റെയോ മാത്രം അതിർവരമ്പുകൾക്കുള്ളിൽ ഒതുങ്ങിനിൽക്കേണ്ട ഒന്നല്ല. അതൊരു വലിയ ജനതയുടെ അസ്തിത്വപരമായ പോരാട്ടമാണ്. കാങ്ങഴയിലെ പത്രോസിനെയും, റവ. ജോർജ്ജ് മാത്തനെയും, സി.എം.എസ് പള്ളിക്കൂടങ്ങളെയും, പാമ്പാടി ജോൺ ജോസഫിനെയും പോലെയുള്ളവരെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാതെ കേരളത്തിന്റെ നവോത്ഥാന ചരിത്രം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമാകില്ല. വിസ്മൃതിയുടെ ഇരുട്ടിലേക്ക് തള്ളിവിടപ്പെട്ട ഈ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ ചരിത്രത്തിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരേണ്ടത് പുതിയ തലമുറയുടെ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.
അനുബന്ധം (Appendices):
പ്രധാനപ്പെട്ട സംഭവങ്ങളും വർഷങ്ങളും:
-
1850 – റവ. ജോർജ്ജ് മാത്തൻ തിരുവിതാംകൂറിലെ ദളിതരുടെ അടിമത്തത്തെയും വിദ്യാഭ്യാസ താല്പര്യത്തെയും കുറിച്ച് ഡയറിയിൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു.
-
1854 – മധ്യതിരുവിതാംകൂറിൽ സി.എം.എസ് മിഷണറിമാർ ദളിതർക്കായി ‘അടിമപ്പള്ളിക്കൂടങ്ങൾ’ (Slave Schools) വ്യാപകമായി ആരംഭിക്കുന്നു.
-
1855 – തിരുവിതാംകൂറിൽ സർക്കാർ ഔദ്യോഗികമായി അടിമത്തം നിരോധിക്കുന്നു (എങ്കിലും പ്രായോഗിക തലത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ വരാൻ വർഷങ്ങളെടുത്തു).
-
1921 – പാമ്പാടി ജോൺ ജോസഫ് ‘ചേരമർ മഹാജന സഭ’ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
പ്രധാന വ്യക്തിത്വങ്ങൾ:
-
പത്രോസ് പുതുപ്പറമ്പിൽ (കാങ്ങഴ): അടിമത്തത്തിൽ നിന്നും മോചിതനായി 25 ഏക്കറോളം ഭൂമി സ്വന്തമാക്കുകയും, ഹെൻട്രി ബേക്കർ ജൂനിയറിന്റെ സഹായത്തോടെ ദളിതർക്കായി വിദ്യാഭ്യാസ-പ്രാർത്ഥനാ കേന്ദ്രങ്ങൾ തുടങ്ങുകയും ചെയ്ത ആദ്യകാല നേതാവ്.
-
റവ. ജോർജ്ജ് മാത്തൻ (1819-1870): ആദ്യത്തെ മലയാളി ആംഗ്ലിക്കൻ വൈദികൻ. ദളിതരുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും വിമോചനത്തിനും വേണ്ടി നിരന്തരം ശബ്ദമുയർത്തിയ വ്യക്തി.
-
പാമ്പാടി ജോൺ ജോസഫ് (1887-1940): ദളിത് ക്രൈസ്തവർ സഭയ്ക്കുള്ളിലും പുറത്തും നേരിട്ട വിവേചനങ്ങൾക്കെതിരെ പോരാടിയ നവോത്ഥാന നായകൻ. ചേരമർ മഹാജന സഭയുടെ സ്ഥാപകൻ.
-
ഫിലിപ്പോസ് വെട്ടമല: അക്ഷരം പഠിച്ച ആദ്യകാല ദളിത് തലമുറയുടെ പ്രതിനിധിയും, ജാതി വിവേചനത്തിനെതിരെ വിമോചന ഗീതങ്ങൾ രചിച്ച വ്യക്തിയും.
-
ഹെൻട്രി ബേക്കർ ജൂനിയർ: അടിമപ്പള്ളിക്കൂടങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നതിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ച ബ്രിട്ടീഷ് മിഷണറി.
അവലംബം (References/Bibliography):
-
^ Matthan, George. (1850). CMS Missionary Reports and Journals (Dec 5, 1850). (Quoted extensively in records showing the conditions of Pulaya/Paraya slaves in Travancore).
-
^ Sanal Mohan, P. (2015). Modernity of Slavery: Struggles against Caste Inequality in Colonial Kerala. Oxford University Press. (Explains the CMS integration and traditional forms of resistance).
-
^ Historic accounts of Dalit Pentecostals and CMS interventions in Central Travancore, referencing the acquisition of land by slaves like Pathrose Puthuparambil of Kangazha.
-
^ Harikrishnan, S. Social Spaces and the Public Sphere: A spatial-history of modernity in Kerala, India. (Details the creation of Slave Schools in 1854, violence by upper-castes, and the socio-spatial resistance of Dalits).
-
^ George, S. (2021). Complexities of Colonialism and the Question of Affect: The Problem of Caste Slavery in Kerala. Malayalapachcha. (Provides data on slave transactions and early resistance via mission schools).
-
^ Padmanabhan, N. (2021). Pampady John Joseph and Dalit Liberation Movement in Kerala. International Journal of Multidisciplinary Educational Research.
-
^ Kshirasagara, Ramacandra. (1994). Dalit Movement in India and Its Leaders, 1857-1956. M.D. Publications Pvt. Ltd. (Details the life and struggles of Pampady John Joseph and Cheramar Mahajana Sabha).
