പയ്യന്നൂർ ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹം (1930): കേരളത്തിലെ സിവിൽ നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഇതിഹാസം

ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര ചരിത്രത്തിലെ സുപ്രധാന നാഴികക്കല്ലായ സിവിൽ നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ (Civil Disobedience Movement) ഭാഗമായി കേരളത്തിൽ നടന്ന ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ പ്രക്ഷോഭമാണ് 1930-ലെ പയ്യന്നൂർ ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹം. മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ഗുജറാത്തിലെ ദണ്ഡിയിൽ നടന്ന ഐതിഹാസികമായ ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹത്തിന് ഐക്യദാർഢ്യം പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ട്, ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്വത്തിന്റെ കിരാതമായ ഉപ്പുനിയമങ്ങളെ പരസ്യമായി വെല്ലുവിളിക്കുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് ഈ സമരം സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. 1930 ഏപ്രിൽ 13-ന് ‘കേരള ഗാന്ധി’ കെ. കേളപ്പന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ കോഴിക്കോട് നിന്നും പുറപ്പെട്ട 33 സത്യാഗ്രഹികളുടെ സംഘം പദയാത്രയായി ഏപ്രിൽ 21-ന് കണ്ണൂർ ജില്ലയിലെ പയ്യന്നൂരിൽ എത്തുകയും, അവിടെ ഉളിയത്ത് കടവിൽ വെച്ച് കടൽജലം കുറുക്കി ഉപ്പുണ്ടാക്കി നിയമലംഘനം നടത്തുകയും ചെയ്തു. കേരളത്തിൽ ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന് വലിയ ജനകീയ അടിത്തറ പാകിയ ഈ സമരം, മദിരാശി സർക്കാരിന് കീഴിലായിരുന്ന മലബാറിലെ ജനത അധിനിവേശത്തിനെതിരെ നടത്തിയ അതിശക്തമായ സ്വാതന്ത്ര്യ പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു.¹

ചരിത്ര പശ്ചാത്തലവും ഉപ്പുനിയമവും

1929-ൽ ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിന്റെ അധ്യക്ഷതയിൽ ചേർന്ന ലാഹോർ കോൺഗ്രസ് സമ്മേളനം ‘പൂർണ്ണ സ്വരാജ്’ (സമ്പൂർണ്ണ സ്വാതന്ത്ര്യം) ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസിന്റെ ലക്ഷ്യമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഇതിന്റെ തുടർച്ചയായി ഒരു അഖിലേന്ത്യാ സിവിൽ നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനം ആരംഭിക്കാൻ കോൺഗ്രസ് മഹാത്മാഗാന്ധിയെ ചുമതലപ്പെടുത്തി. സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും ദരിദ്രരായ ജനവിഭാഗങ്ങളെപ്പോലും ബാധിക്കുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാരിന്റെ ഉപ്പുനികുതിയാണ് ഭരണകൂടത്തിനെതിരെയുള്ള ആയുധമായി ഗാന്ധിജി തിരഞ്ഞെടുത്തത്. പ്രകൃതിദത്തമായി ലഭിക്കുന്ന ഉപ്പിന്മേൽ കുത്തക സ്ഥാപിക്കുകയും കനത്ത നികുതി ഏർപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്ത ബ്രിട്ടീഷ് നയം തികച്ചും മനുഷ്യത്വരഹിതമായിരുന്നു. ഉപ്പുനിയമം ലംഘിക്കുക എന്നത് കേവലം ഒരു സാമ്പത്തിക പ്രതിഷേധം മാത്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഇന്ത്യക്കാരുടെ മൗലികാവകാശങ്ങളുടെ പ്രഖ്യാപനം കൂടിയായിരുന്നു.²

ഇന്ത്യയൊട്ടാകെ ഗാന്ധിജിയുടെ ആഹ്വാനം ഏറ്റെടുത്തു. കേരളത്തിൽ കോൺഗ്രസിന്റെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് നേതൃത്വം നൽകിയിരുന്ന കേരള പ്രദേശ് കോൺഗ്രസ് കമ്മിറ്റി (KPCC), കോഴിക്കോട് വടകരയിൽ കെ. കേളപ്പന്റെ അധ്യക്ഷതയിൽ യോഗം ചേരുകയും നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനത്തിൽ സജീവമായി പങ്കെടുക്കാൻ തീരുമാനിക്കുകയും ചെയ്തു.

പയ്യന്നൂരിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പും ‘രണ്ടാം ബർദോളിയും’

ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹത്തിനായുള്ള പ്രധാന വേദിയായി കോൺഗ്രസ് നേതൃത്വം പയ്യന്നൂരിനെയാണ് തിരഞ്ഞെടുത്തത്. ഇതിന് വ്യക്തമായ രാഷ്ട്രീയവും ഭൂമിശാസ്ത്രപരവുമായ കാരണങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. 1928-ൽ പയ്യന്നൂരിൽ വെച്ചാണ് ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിന്റെ അധ്യക്ഷതയിൽ നാലാം അഖില കേരള രാഷ്ട്രീയ സമ്മേളനം (All Kerala Political Conference) നടന്നത്. കേരളത്തിൽ ആദ്യമായി ‘പൂർണ്ണ സ്വരാജ്’ എന്ന പ്രമേയം പാസാക്കപ്പെട്ടത് ഈ സമ്മേളനത്തിലായിരുന്നു. ഈ സമ്മേളനം പയ്യന്നൂരിലെയും പരിസരപ്രദേശങ്ങളിലെയും ജനങ്ങളിൽ വലിയ രാഷ്ട്രീയ ഉണർവ്വ് സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു.

കൂടാതെ, കടൽവെള്ളം കയറുന്ന വിശാലമായ കായൽപ്പരപ്പുള്ള പയ്യന്നൂരിലെ ഉളിയത്ത് കടവ് ഉപ്പുണ്ടാക്കാൻ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായി ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ സ്ഥലമായിരുന്നു. ശക്തമായ കോൺഗ്രസ് സംഘടനാ സംവിധാനവും, മയ്യാരത്ത് ശങ്കരൻ, സി. എച്ച്. ഗോവിന്ദൻ നമ്പ്യാർ തുടങ്ങിയ പ്രാദേശിക നേതാക്കളുടെ സാന്നിധ്യവും പയ്യന്നൂരിനെ അനുകൂല ഘടകമാക്കി. ഈ വലിയ ജനകീയ പിന്തുണയും പോരാട്ടവീര്യവും കാരണം പയ്യന്നൂർ അക്കാലത്ത് ഇന്ത്യയുടെ ‘രണ്ടാം ബർദോളി’ (Second Bardoli) എന്ന പേരിലാണ് ദേശീയതലത്തിൽ അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്.³

ചരിത്രപരമായ പദയാത്രയുടെ തുടക്കം

ഗാന്ധിജി ദണ്ഡി മാർച്ച് ആരംഭിച്ചതിന്റെ ആവേശത്തിൽ, കേരളത്തിലും വിപുലമായ ഒരുക്കങ്ങൾ നടന്നു. 1930 ഏപ്രിൽ 13-ന് (വിഷു ദിനത്തിലും ജാലിയൻവാലാബാഗ് കൂട്ടക്കൊലയുടെ വാർഷിക ദിനത്തിലും) കോഴിക്കോട് നിന്നുമാണ് ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ സത്യാഗ്രഹ ജാഥ ആരംഭിച്ചത്. ജാതി-മത ഭേദമന്യേ, കേരളത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള 33 സത്യാഗ്രഹികളാണ് ആദ്യ സംഘത്തിലുണ്ടായിരുന്നത്. കെ. കേളപ്പനായിരുന്നു ജാഥാ ക്യാപ്റ്റൻ.

കോഴിക്കോട് നിന്നും പുറപ്പെട്ട പദയാത്ര കൊയിലാണ്ടി, വടകര, മാഹി, തലശ്ശേരി, കണ്ണൂർ വഴി പയ്യന്നൂരിലേക്ക് നീങ്ങി. കാൽനടയായി സഞ്ചരിച്ച സത്യാഗ്രഹികൾക്ക് വഴിനീളെ വലിയ സ്വീകരണമാണ് ലഭിച്ചത്. ഈ പദയാത്ര മലബാറിലെ ഗ്രാമങ്ങളിൽ വലിയ തോതിലുള്ള ദേശീയബോധം ഉണർത്തി. സത്യാഗ്രഹികളെ സ്വീകരിക്കരുതെന്ന ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാരിന്റെ കർശനമായ വിലക്കുകൾ വകവെക്കാതെ ആയിരക്കണക്കിന് സാധാരണക്കാർ ആവേശത്തോടെ ജാഥയെ വരവേൽക്കുകയും ഭക്ഷണവും പണവും നൽകി സഹായിക്കുകയും ചെയ്തു. മാതൃഭൂമി പത്രം പദയാത്രയുടെ വിശദവിവരങ്ങൾ ദിവസവും പ്രസിദ്ധീകരിച്ചത് ജനങ്ങളിൽ ആവേശം ഇരട്ടിപ്പിച്ചു.

ഉളിയത്ത് കടവിലെ നിയമലംഘനം

ദിവസങ്ങൾ നീണ്ട പദയാത്രയ്ക്ക് ശേഷം 1930 ഏപ്രിൽ 21-ന് സത്യാഗ്രഹ സംഘം പയ്യന്നൂരിലെ ഉളിയത്ത് കടവിലെത്തി. ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളാണ് ചരിത്രമുഹൂർത്തത്തിന് സാക്ഷ്യം വഹിക്കാൻ അവിടെ തടിച്ചുകൂടിയിരുന്നത്. കെ. കേളപ്പന്റെയും മറ്റ് നേതാക്കളുടെയും നേതൃത്വത്തിൽ സത്യാഗ്രഹികൾ മൺകലങ്ങളിൽ കടൽവെള്ളം ശേഖരിച്ച് അടുപ്പിൽ വെച്ച് കുറുക്കി ഉപ്പുണ്ടാക്കി. ബ്രിട്ടീഷ് പോലീസിന്റെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരുടെയും കൺമുന്നിൽ വെച്ചാണ് പരസ്യമായി അവർ ഉപ്പുനിയമം ലംഘിച്ചത്.

കുറുക്കിയെടുത്ത ഉപ്പ് ചെറിയ പാക്കറ്റുകളിലാക്കി ലേലം വിളിച്ചു വിറ്റു. കേളപ്പൻ ഉണ്ടാക്കിയ ആദ്യത്തെ ഉപ്പുകിഴി വലിയ തുകയ്ക്കാണ് ലേലത്തിൽ പോയത്. തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിലും പയ്യന്നൂരിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വലിയ തോതിൽ ജനങ്ങൾ സംഘടിക്കുകയും സ്വയമേവ ഉപ്പുണ്ടാക്കി നിയമം ലംഘിക്കുകയും ചെയ്തു. ആരംഭിച്ച് ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും പോലീസ് ഇടപെടാതിരുന്നത് സർക്കാരിന് വലിയ നാണക്കേടുണ്ടാക്കി.⁴

ബ്രിട്ടീഷ് അടിച്ചമർത്തലും നേതാക്കളുടെ അറസ്റ്റും

തുടക്കത്തിൽ സത്യാഗ്രഹത്തെ അവഗണിച്ച ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ, പ്രസ്ഥാനം വലിയൊരു ജനകീയ പ്രക്ഷോഭമായി മാറുന്നത് കണ്ടതോടെ കടുത്ത അടിച്ചമർത്തൽ നയങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. മലബാർ സ്പെഷ്യൽ പോലീസ് (MSP) സമരക്കാരെ ക്രൂരമായി മർദ്ദിച്ചു. ഉപ്പുണ്ടാക്കുന്ന കലങ്ങൾ തല്ലിത്തകർക്കുകയും സത്യാഗ്രഹ പന്തലുകൾ അഗ്നിക്കിരയാക്കുകയും ചെയ്തു.

വൈകാതെ തന്നെ കെ. കേളപ്പനെ പോലീസ് അറസ്റ്റ് ചെയ്തു ജയിലിലടച്ചു. എന്നാൽ ഇത് സമരത്തെ തളർത്തിയില്ല. കേളപ്പന് പകരം കുറൂർ നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട് സമരത്തിന്റെ നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്തു. അദ്ദേഹത്തെയും അറസ്റ്റ് ചെയ്തപ്പോൾ ടി. ആർ. കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യർ ക്യാപ്റ്റനായി. അറസ്റ്റുകൾ തുടർന്നുകൊണ്ടേയിരുന്നു. മയ്യാരത്ത് ശങ്കരനെപ്പോലുള്ള നേതാക്കൾക്ക് പോലീസിന്റെ ക്രൂരമർദ്ദനമേറ്റു. കോഴിക്കോട് കടപ്പുറത്തും വലിയ തോതിൽ സത്യാഗ്രഹം നടന്നു. അവിടെ ദേശീയ പതാകയെ പോലീസിന്റെ ലാത്തിയടിയിൽ നിന്നും സംരക്ഷിക്കാൻ പി. കൃഷ്ണപിള്ളയും ആർ. വി. ശർമ്മയും നടത്തിയ വീരോചിതമായ പോരാട്ടം കേരള ചരിത്രത്തിലെ സുവർണ്ണ ഏടാണ്.

പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ വ്യാപനവും ബഹുജന പങ്കാളിത്തവും

പയ്യന്നൂരിൽ തുടങ്ങിയ തീപ്പൊരി അതിവേഗം മലബാറിന്റെ മറ്റ് ഭാഗങ്ങളിലേക്കും പടർന്നു. തലശ്ശേരി, കോഴിക്കോട്, പാലക്കാട് എന്നിവിടങ്ങളിൽ വലിയ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ നടന്നു. സിവിൽ നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഉപ്പുനിയമ ലംഘനത്തിന് പുറമെ, വിദേശ വസ്ത്രങ്ങളുടെ ബഹിഷ്കരണം, കള്ളുഷാപ്പുകൾ പിക്കറ്റ് ചെയ്യൽ, വിദേശ വസ്തുക്കൾ വിൽക്കുന്ന കടകൾ ഉപരോധിക്കൽ എന്നിവയും ശക്തമായി.

പയ്യന്നൂർ സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷതകളിലൊന്ന് സ്ത്രീകളുടെയും വിദ്യാർത്ഥികളുടെയും സജീവ പങ്കാളിത്തമായിരുന്നു. കമല പ്രഭു, ഗ്രേസി ആരോൺ, മാർഗരറ്റ് പാവമണി തുടങ്ങിയ നിരവധി വനിതകൾ പോലീസിന്റെ മർദ്ദനങ്ങൾ വകവെക്കാതെ സമരമുഖത്തിറങ്ങി. വിദ്യാലയങ്ങൾ ബഹിഷ്കരിച്ച് വിദ്യാർത്ഥികൾ കോൺഗ്രസിന്റെ സന്നദ്ധഭടന്മാരായി മാറി. ദേശീയ പ്രസ്ഥാനം കേവലം വരേണ്യവർഗ്ഗത്തിന്റെ മാത്രം കാര്യമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് സാധാരണ കർഷകരുടെയും തൊഴിലാളികളുടെയും ജനകീയ പ്രസ്ഥാനമായി മാറുന്നതിന് ഈ സമരം സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു.⁵

ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം

1930-ലെ പയ്യന്നൂർ ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹം കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിൽ മായാത്ത മുദ്രകൾ പതിപ്പിച്ചു:

1. ദേശീയതയുടെ ഉണർവ്വ്: അഖിലേന്ത്യാ തലത്തിൽ നടന്ന ഒരു വലിയ സമരത്തിൽ കേരളത്തിലെ സാധാരണക്കാർ നേരിട്ട് പങ്കാളികളായി. ഇത് മലബാറിലെ ജനങ്ങളിൽ വലിയ തോതിലുള്ള ദേശീയ ബോധം വളർത്തി.

2. കോൺഗ്രസിന്റെ വളർച്ച: കോൺഗ്രസ് പ്രസ്ഥാനം ഗ്രാമങ്ങളിലേക്ക് വേരുറപ്പിച്ചു. ജാതി-മത വേർതിരിവുകളില്ലാതെ ആളുകൾ സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിന്റെ ഭാഗമായി.

3. പുതിയ നേതൃനിര: കെ. കേളപ്പനെ ‘കേരള ഗാന്ധി’ എന്ന പദവിയിലേക്ക് ഉയർത്തിയതിനൊപ്പം, പി. കൃഷ്ണപിള്ളയെപ്പോലുള്ള നിരവധി യുവ നേതാക്കളെ രാഷ്ട്രീയ മുഖ്യധാരയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാനും ഈ സമരം സഹായിച്ചു.

4. സാമൂഹിക പരിഷ്കരണം: ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹത്തോടൊപ്പം നടന്ന മദ്യവർജ്ജന, വിദേശവസ്ത്ര ബഹിഷ്കരണ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ കേരളീയ സമൂഹത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു.

ഉപസംഹാരം

ചുരുക്കത്തിൽ, പയ്യന്നൂർ ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹം എന്നത് ഉപ്പ് എന്ന അവശ്യവസ്തുവിനു മേലുള്ള ഒരു നികുതി പ്രശ്നം മാത്രമായിരുന്നില്ല. അത് നൂറ്റാണ്ടുകളായി തങ്ങളെ അടിച്ചമർത്തിയിരുന്ന ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്വത്തിനെതിരെ കേരളീയ ജനത നടത്തിയ വിട്ടുവീഴ്ചയില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യ പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു. പോലീസിന്റെ ലാത്തിയടികൾക്കും ജയിൽവാസങ്ങൾക്കും മുന്നിൽ പതറാതെ, അഹിംസ എന്ന ആയുധമേന്തി സമാധാനപരമായി നിയമലംഘനം നടത്തിയ ആ 33 സത്യാഗ്രഹികളുടെ ത്യാഗം ആധുനിക കേരളത്തിന്റെ രൂപീകരണത്തിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. ഉളിയത്ത് കടവിലെ ആ ചെറിയ മൺകലങ്ങളിൽ തിളച്ചുമറിഞ്ഞത് കടൽവെള്ളമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഒരു ജനതയുടെ മുഴുവൻ സ്വാതന്ത്ര്യദാഹമായിരുന്നു എന്ന് ചരിത്രം അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു.

അനുബന്ധം (Appendices)

അനുബന്ധം 1: സിവിൽ നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനത്തിലെ പ്രധാന സത്യാഗ്രഹ കേന്ദ്രങ്ങൾ

• ദണ്ഡി (ഗുജറാത്ത്): മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന ഇന്ത്യയിലെ പ്രധാന ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹ കേന്ദ്രം (1930 മാർച്ച്-ഏപ്രിൽ).

• വേദാരണ്യം (തമിഴ്‌നാട്): സി. രാജഗോപാലാചാരിയുടെ (രാജാജി) നേതൃത്വത്തിൽ മദിരാശി പ്രസിഡൻസിയിൽ നടന്ന പ്രധാന ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹ വേദി.

• പയ്യന്നൂർ (കേരളം): കെ. കേളപ്പന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന കേരളത്തിലെ പ്രധാന കേന്ദ്രം. ‘രണ്ടാം ബർദോളി’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.

• കോഴിക്കോട് കടപ്പുറം (കേരളം): കോഴിക്കോട് സിറ്റി കോൺഗ്രസ് കമ്മിറ്റിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹവും തുടർന്നുണ്ടായ ചരിത്രപരമായ ലാത്തിച്ചാർജ്ജും.

• ധരാസന (മഹാരാഷ്ട്ര): സരോജിനി നായിഡുവിന്റെയും അബ്ബാസ് ത്യാബ്ജിയുടെയും നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന ഐതിഹാസികമായ ഉപ്പുസത്യാഗ്രഹവും അതിക്രൂരമായ പോലീസ് മർദ്ദനവും അരങ്ങേറിയ സ്ഥലം.

അനുബന്ധം 2: പയ്യന്നൂർ ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹത്തിലെ പ്രധാന നേതാക്കൾ

• കെ. കേളപ്പൻ (1889 – 1971): ‘കേരള ഗാന്ധി’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. പയ്യന്നൂർ ഉപ്പ് സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ ഒന്നാം സംഘത്തിന്റെ ക്യാപ്റ്റനും മുഖ്യ സൂത്രധാരനും. സത്യാഗ്രഹത്തെത്തുടർന്ന് അറസ്റ്റ് വരിച്ചു.

• മയ്യാരത്ത് ശങ്കരൻ: പയ്യന്നൂരിലെ സത്യാഗ്രഹ പരിപാടികൾക്ക് പ്രാദേശികമായി നേതൃത്വം നൽകിയ ധീരനായ കോൺഗ്രസ് നേതാവ്. പോലീസിന്റെ ക്രൂരമർദ്ദനത്തിന് ഇരയായി.

• കുറൂർ നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിപ്പാട്: കെ. കേളപ്പന്റെ അറസ്റ്റിന് ശേഷം സമരത്തിന്റെ നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്ത രണ്ടാം ക്യാപ്റ്റൻ.

• ടി. ആർ. കൃഷ്ണസ്വാമി അയ്യർ: കുറൂർ നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെ അറസ്റ്റിന് ശേഷം മൂന്നാമത്തെ സംഘത്തെ നയിച്ച നേതാവ്.

• പി. കൃഷ്ണപിള്ള (1906 – 1948): കോഴിക്കോട് കടപ്പുറത്ത് നടന്ന നിയമലംഘന സമരത്തിൽ, പോലീസിന്റെ ക്രൂരമർദ്ദനമേറ്റിട്ടും ദേശീയ പതാക താഴെ വെക്കാതെ സംരക്ഷിച്ച ധീര യുവാവ്. പിന്നീട് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്ഥാപക നേതാക്കളിലൊരാളായി.

• സി. എച്ച്. ഗോവിന്ദൻ നമ്പ്യാർ: പയ്യന്നൂരിൽ സത്യാഗ്രഹികൾക്ക് ആവശ്യമായ സൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നതിലും ജനങ്ങളെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിലും നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിച്ചു.

അവലംബം (References/Bibliography)

1. Sreedhara Menon, A. (1967). A Survey of Kerala History. Kottayam: Sahitya Pravarthaka Co-operative Society. (കേരളത്തിലെ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെയും പയ്യന്നൂർ സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെയും ചരിത്ര പശ്ചാത്തലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആധികാരിക വിവരണം).¹

2. Menon, P. K. K. (1972). The History of Freedom Movement in Kerala (Volume II). Trivandrum: Regional Records Survey Committee, Government of Kerala. (ബ്രിട്ടീഷ് രേഖകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി സിവിൽ നിയമലംഘന പ്രസ്ഥാനത്തെയും ഉപ്പുനിയമത്തെയും കുറിച്ചുള്ള വിശദാംശങ്ങൾ).²

3. Moyyarath Sankaran. (1965). Ente Jeevitha Katha (My Life Story – Autobiography). Kozhikode: Mathrubhumi Books. (പയ്യന്നൂരിനെ ‘രണ്ടാം ബർദോളി’ ആയി തിരഞ്ഞെടുത്തതിന്റെ കാരണങ്ങളും പ്രാദേശികമായ ഒരുക്കങ്ങളും).³

4. Kurup, K. K. N. (1988). Modern Kerala: Studies in Social and Agrarian Relations. New Delhi: Mittal Publications. (ഉളിയത്ത് കടവിലെ നിയമലംഘനവും ബ്രിട്ടീഷ് പോലീസിന്റെ നേരിട്ടുള്ള ഇടപെടലുകളും).⁴

5. Gopalankutty, K. (1989). National Movement in Malabar, 1920-1947. New Delhi: Criterion Publications. (സമരത്തിന്റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ, ജനകീയ പങ്കാളിത്തം, സ്ത്രീകളുടെയും വിദ്യാർത്ഥികളുടെയും റോളുകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനം).⁵