കൂത്തളി സമരം (1940): മലബാർ കർഷക പ്രസ്ഥാനവും വനാവകാശ പോരാട്ടങ്ങളുടെ ചരിത്രവും

1940-ൽ ഉത്തര മലബാറിലെ (ഇന്നത്തെ കോഴിക്കോട് ജില്ലയിലെ പേരാമ്പ്ര താലൂക്കിൽ) കൂത്തളി എന്ന പ്രദേശത്ത് അരങ്ങേറിയ ഐതിഹാസികമായ കർഷക പ്രക്ഷോഭമാണ് ‘കൂത്തളി സമരം’. സ്വകാര്യ ജന്മിമാർക്കെതിരെ നടന്ന മറ്റ് മലബാർ കർഷക സമരങ്ങളിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് കയ്യൂർ, കരിവെള്ളൂർ) നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ബ്രിട്ടീഷ് ഗവൺമെന്റിന്റെ വനനയങ്ങൾക്കും സാമ്രാജ്യത്വ ചൂഷണത്തിനും എതിരെ കർഷകർ നടത്തിയ നേരിട്ടുള്ള പോരാട്ടമായിരുന്നു ഇത്. അവകാശികളില്ലാതെ ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ കണ്ടുകെട്ടിയ കൂത്തളി എസ്റ്റേറ്റിലെ വനഭൂമിയിൽ, പരമ്പരാഗതമായി കർഷകർ അനുഭവിച്ചുപോന്ന ‘പുനം കൃഷി’ (Shifting Cultivation), വിറക് ശേഖരണം, പച്ചിലവളം ശേഖരിക്കൽ, കാലിമേയ്ക്കൽ തുടങ്ങിയ അവകാശങ്ങൾ ബ്രിട്ടീഷ് അധികാരികൾ നിഷേധിച്ചപ്പോഴാണ് ഈ സമരം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടത്. അഖില മലബാർ കർഷക സംഘത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന ഈ സമരം, കേരളത്തിലെ വനാവകാശ പോരാട്ടങ്ങളുടെ (Forest Rights Struggles) ചരിത്രത്തിലെ ആദ്യത്തെ സംഘടിതവും രാഷ്ട്രീയവുമായ മുന്നേറ്റമായി ചരിത്രകാരന്മാർ വിലയിരുത്തുന്നു.¹

ചരിത്ര പശ്ചാത്തലം: കൂത്തളി എസ്റ്റേറ്റും അധികാര കൈമാറ്റവും

കോഴിക്കോട് നഗരത്തിൽ നിന്നും ഏറെ അകലെയല്ലാതെ, വയനാടൻ മലനിരകളോട് ചേർന്നു കിടക്കുന്ന മലയോര പ്രദേശമാണ് കൂത്തളി. പുരാതന കാലം മുതൽ കൂത്തളി നായർ തറവാടിന്റെ (കൂത്തളി സ്വരൂപം) കീഴിലുള്ള വിശാലമായ വനഭൂമിയും കൃഷിയിടങ്ങളുമായിരുന്നു ഈ പ്രദേശം. പതിനായിരക്കണക്കിന് ഏക്കർ വരുന്ന ഈ ഭൂമിയിൽ അധ്വാനിച്ചിരുന്നത് യാതൊരു ഭൂവുടമാവകാശവും ഇല്ലാത്ത പാവപ്പെട്ട കുടിയാന്മാരും കർഷകത്തൊഴിലാളികളുമായിരുന്നു. തികഞ്ഞ ജന്മി-കുടിയാൻ വ്യവസ്ഥിതിയാണ് ഇവിടെ നിലനിന്നിരുന്നത്. ജന്മിക്ക് പാട്ടം നൽകിക്കൊണ്ട് കർഷകർ തങ്ങളുടെ ഉപജീവനം നടത്തിവന്നു.

എന്നാൽ 1930-കളുടെ അവസാനത്തോടെ കൂത്തളി തറവാട്ടിലെ അവസാനത്തെ അവകാശിയും (സ്ഥാനി) മരണപ്പെട്ടതോടെ ചരിത്രം വഴിമാറി. മരുമക്കത്തായ വ്യവസ്ഥിതി പ്രകാരം പിന്തുടർച്ചാവകാശികൾ ഇല്ലാതെ വന്നതോടെ, ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയിലെ ‘എസ്ചീറ്റ് നിയമം’ (Law of Escheat – അവകാശികളില്ലാത്ത സ്വത്ത് സർക്കാരിലേക്ക് കണ്ടുകെട്ടുന്ന നിയമം) പ്രകാരം കൂത്തളി എസ്റ്റേറ്റ് മലബാർ കളക്ടറുടെ കീഴിലുള്ള കോർട്ട് ഓഫ് വാർഡ്സ് (Court of Wards) ഏറ്റെടുത്തു. ഇതോടെ അതുവരെ ഒരു നാട്ടുജന്മിയുടെ കീഴിലായിരുന്ന കർഷകർ, നേരിട്ട് ബ്രിട്ടീഷ് റവന്യൂ-വനം വകുപ്പുകളുടെ ഭരണത്തിൻ കീഴിലായി.²

വനാവകാശങ്ങളുടെ നിഷേധവും പുനം കൃഷിയുടെ തകർച്ചയും

ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാരിലേക്ക് മാറിയത് കർഷകരുടെ ജീവിതത്തിൽ വലിയ ഇരുട്ടടിയായി മാറി. മലയോര കർഷകരുടെ പ്രധാന ഉപജീവനമാർഗ്ഗമായിരുന്നു ‘പുനം കൃഷി’. മഴക്കാലത്തിന് മുൻപായി വനത്തിലെ ചെറുകാടുകളും കുറ്റിച്ചെടികളും വെട്ടിത്തെളിച്ച് തീയിട്ട ശേഷം അവിടെ മലനെല്ല്, മുത്താറി, ചാമ തുടങ്ങിയവ കൃഷി ചെയ്യുന്ന പരമ്പരാഗത രീതിയാണിത്. ഒരു വർഷത്തെ കൃഷിക്ക് ശേഷം അടുത്ത വർഷം വനത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഭാഗത്തേക്ക് കൃഷി മാറ്റും. ഭൂരഹിതരായ കർഷകരുടെ ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയുടെ നട്ടെല്ലായിരുന്നു ഈ പുനം കൃഷി.

എന്നാൽ, ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ വനത്തെ കണ്ടത് കേവലം വാണിജ്യപരമായ ഒരു ലാഭസ്രോതസ്സായി മാത്രമാണ്. രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധം (1939-1945) ആരംഭിച്ചതോടെ ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യത്തിന് കപ്പലുകളും മറ്റും നിർമ്മിക്കാൻ വൻതോതിൽ തടിയുടെ ആവശ്യകത വന്നു. കൂത്തളി വനങ്ങളിലെ ഈട്ടി, തേക്ക് തുടങ്ങിയ വിലപിടിപ്പുള്ള മരങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ പേരിൽ സർക്കാർ പുനം കൃഷി കർശനമായി നിരോധിച്ചു. കർഷകർക്ക് വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കാനോ, കൃഷിക്കാവശ്യമായ പച്ചിലവളം ശേഖരിക്കാനോ, വിറക് പെറുക്കാനോ, തങ്ങളുടെ കന്നുകാലികളെ മേയ്ക്കാനോ ഉള്ള പരമ്പരാഗത അവകാശങ്ങൾ റദ്ദാക്കപ്പെട്ടു. വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിക്കാനുള്ള അവകാശം സ്വകാര്യ കോൺട്രാക്ടർമാർക്ക് (Forest Contractors) ലേലം ചെയ്തു നൽകി. കോൺട്രാക്ടർമാരും ബ്രിട്ടീഷ് പോലീസും വനംവകുപ്പ് ഉദ്യോഗസ്ഥരും ചേർന്ന് കർഷകരെ ക്രൂരമായി വേട്ടയാടാൻ തുടങ്ങി.³

കർഷക സംഘത്തിന്റെ സംഘാടനവും ഉണർവും

1930-കളിലെ ആഗോള സാമ്പത്തിക മാന്ദ്യം (Great Depression) മലബാറിലെ നാണ്യവിളകളുടെ വില കൂപ്പുകുത്തിക്കുകയും കർഷകരെ കടുത്ത ദാരിദ്ര്യത്തിലാക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്സിനുള്ളിലെ ഇടതുപക്ഷ ചിന്താഗതിക്കാർ ചേർന്ന് കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി (CSP) രൂപീകരിക്കുന്നതും, തുടർന്ന് അത് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയായി (1939-ലെ പിണറായി സമ്മേളനം) മാറുന്നതും. പി. കൃഷ്ണപിള്ള, എ.കെ. ഗോപാലൻ, കെ.എ. കേരളീയൻ എന്നിവരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ മലബാറിലുടനീളം കർഷക സംഘങ്ങൾ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു.

കൂത്തളി, പേരാമ്പ്ര, നടുവണ്ണൂർ ഭാഗങ്ങളിൽ കർഷകരെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിൽ സി.എച്ച്. കണാരൻ എന്ന അതികായനായ നേതാവ് നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിച്ചു. വിദ്യാഭ്യാസമില്ലാത്ത കർഷകർക്കിടയിൽ വായനശാലകളും രാത്രിപ്പള്ളികളും (Night Schools) ആരംഭിച്ച് കർഷക സംഘം അവരിൽ അവകാശബോധം വളർത്തി. ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്വമാണ് തങ്ങളുടെ ദുരിതങ്ങൾക്ക് കാരണമെന്നും, വനത്തിന്മേലുള്ള അവകാശം ജന്മസിദ്ധമാണെന്നും കർഷകർ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. സാമ്പത്തിക ആവശ്യങ്ങൾക്ക് വേണ്ടിയുള്ള ഒരു സമരം സാമ്രാജ്യത്വ വിരുദ്ധ രാഷ്ട്രീയ സമരമായി പരിണമിക്കുകയായിരുന്നു.⁴

1940: സമരത്തിന്റെ പൊട്ടിത്തെറിയും സംഭവവികാസങ്ങളും

കൂത്തളിയിലെ കർഷകരുടെ ദുരിതങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി കർഷക സംഘം നിരവധി തവണ മലബാർ കളക്ടർക്ക് നിവേദനങ്ങൾ നൽകിയെങ്കിലും അധികാരികൾ അത് പുച്ഛിച്ചുതള്ളി. യുദ്ധഫണ്ട് പിരിക്കാനുള്ള ബ്രിട്ടീഷ് പോലീസിന്റെ നിർബന്ധിത ശ്രമങ്ങൾ കൂടിയായപ്പോൾ ജനരോഷം അണപൊട്ടി. 1940-ൽ കർഷക സംഘം നേരിട്ടുള്ള സമരത്തിലേക്ക് (Direct Action) കടക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു.

നിയമലംഘനം നടത്തുക എന്നതായിരുന്നു സമരരീതി. നിരോധനാജ്ഞകൾ ലംഘിച്ചുകൊണ്ട് നൂറുകണക്കിന് കർഷകർ ചെങ്കൊടിയുമേന്തി കൂത്തളി എസ്റ്റേറ്റിലെ വനങ്ങളിലേക്ക് ഇരച്ചുകയറി. അവർ കൂട്ടമായി വനത്തിൽ നിന്ന് വിറകും പച്ചിലവളവും ശേഖരിച്ചു. പുനം കൃഷിക്കായി കാട് വെട്ടിത്തെളിച്ചു. തങ്ങളുടെ മണ്ണിൽ തങ്ങൾക്ക് അവകാശമുണ്ടെന്ന് അവർ പ്രഖ്യാപിച്ചു. കർഷകരുടെ ഈ ധീരമായ നിയമലംഘനം ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടത്തെ ഞെട്ടിച്ചു.

സർക്കാർ വലിയ പോലീസ് സന്നാഹത്തെ കൂത്തളിയിലേക്ക് അയച്ചു. സമരക്കാരെ മൃഗീയമായി ലാത്തിച്ചാർജ് ചെയ്തു. ഗ്രാമങ്ങളിൽ പോലീസ് ക്യാമ്പുകൾ തുറന്നു. കർഷകരുടെ വീടുകളിൽ കയറി സ്ത്രീകളെയും കുട്ടികളെയും ഉൾപ്പെടെ മർദ്ദിച്ചു. കർഷക സംഘം നേതാക്കളെ കൂട്ടത്തോടെ അറസ്റ്റ് ചെയ്ത് കള്ളക്കേസുകൾ ചുമത്തി ജയിലിലടച്ചു. സമരം പരാജയപ്പെടുത്താൻ കോൺട്രാക്ടർമാരുടെ ഗുണ്ടകളും പോലീസും ഒത്തുചേർന്നു പ്രവർത്തിച്ചു. നേതാക്കൾ അറസ്റ്റിലായിട്ടും പ്രാദേശിക കർഷകത്തൊഴിലാളികൾ സ്വയം സമരത്തിന്റെ നേതൃത്വം ഏറ്റെടുത്ത് ഗറില്ലാ മാതൃകയിൽ ചെറുത്തുനിൽപ്പുകൾ തുടർന്നു.⁵

രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലവും രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യവും

1940 ലെ കൂത്തളി സമരം വെറുമൊരു പ്രാദേശിക പ്രശ്നമായിരുന്നില്ല. രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധത്തെ ഒരു ‘സാമ്രാജ്യത്വ യുദ്ധം’ (Imperialist War) ആയി പ്രഖ്യാപിച്ച ഇടതുപക്ഷം, ബ്രിട്ടീഷുകാരുടെ യുദ്ധശ്രമങ്ങളുമായി നിസ്സഹകരിക്കാൻ ആഹ്വാനം ചെയ്തിരുന്നു. 1940 സെപ്റ്റംബർ 15-ന് മലബാറിലുടനീളം ‘സാമ്രാജ്യത്വ വിരുദ്ധ ദിന’മായി ആചരിച്ചു (ഇതേ തുടർന്നാണ് മൊറാഴ സമരം ഉണ്ടാകുന്നത്). യുദ്ധത്തിനാവശ്യമായ തടി വെട്ടാൻ ബ്രിട്ടീഷുകാരെ അനുവദിക്കില്ലെന്ന രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനം കൂടിയായിരുന്നു കൂത്തളിയിൽ കർഷകർ നടപ്പിലാക്കിയത്.

അതുകൊണ്ട് തന്നെ, കൂത്തളി സമരം മലബാറിലെ ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിനും ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിനും വലിയ ഊർജ്ജം പകർന്നു. ഭരണകൂടത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക താല്പര്യങ്ങളെ നേരിട്ട് വെല്ലുവിളിച്ച ഈ സമരം, കർഷക വർഗ്ഗത്തിന്റെ ഉയർന്ന രാഷ്ട്രീയ ബോധത്തിന്റെ തെളിവായിരുന്നു.

ഫലശ്രുതിയും ചരിത്രത്തിലെ സ്ഥാനവും

പോലീസിന്റെയും പട്ടാളത്തിന്റെയും തോക്കുകൾക്ക് മുന്നിൽ കൂത്തളി സമരം താൽക്കാലികമായി അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടെങ്കിലും, അത് കേരളത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഭൂപടത്തിൽ വലിയ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു.

1. വനാവകാശത്തിന്റെ തുടക്കം: ഇന്ത്യയിൽ വനാവകാശ നിയമങ്ങൾ (Forest Rights Acts) ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുന്നതിന് പതിറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപ് തന്നെ, വനം അതിനെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നവരുടേതാണെന്ന ആശയം മുന്നോട്ടുവെച്ചത് കൂത്തളി സമരമാണ്.

2. ഇടതുപക്ഷത്തിന്റെ വേരുറപ്പിക്കൽ: പേരാമ്പ്ര, കൂത്തളി പ്രദേശങ്ങൾ പിന്നീട് കർഷക പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെയും കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെയും ഏറ്റവും വലിയ കോട്ടകളായി മാറി.

3. ഭൂപരിഷ്കരണത്തിലേക്കുള്ള ചവിട്ടുപടി: 1957-ൽ അധികാരത്തിൽ വന്ന ഇ.എം.എസ് സർക്കാർ കൊണ്ടുവന്ന കാർഷിക ബന്ധ ബില്ലിനും ഭൂപരിഷ്കരണ നിയമങ്ങൾക്കും സൈദ്ധാന്തികവും പ്രായോഗികവുമായ അടിത്തറ പാകിയത് കൂത്തളി ഉൾപ്പെടെയുള്ള സമരങ്ങളാണ്. പിന്നീട് മിച്ചഭൂമി സമര കാലത്ത് കൂത്തളി എസ്റ്റേറ്റ് ഭൂമി ഭൂരഹിതർക്ക് വിതരണം ചെയ്യണമെന്ന വലിയ പ്രക്ഷോഭങ്ങളും കേരളം കണ്ടു.

ചുരുക്കത്തിൽ, മണ്ണിൽ പണിയെടുക്കുന്നവന് ആ മണ്ണിൽ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശത്തിന് വേണ്ടി സാമ്രാജ്യത്വത്തിന്റെ തോക്കുകൾക്ക് മുന്നിൽ നെഞ്ചുവിരിച്ചു നിന്ന സാധാരണക്കാരായ ജനലക്ഷങ്ങളുടെ വീരഗാഥയാണ് 1940-ലെ കൂത്തളി സമരം. ആധുനിക കേരളത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ-മതേതര ബോധം രൂപപ്പെട്ടത് ഇത്തരം എണ്ണമറ്റ ചെറുത്തുനിൽപ്പുകളിലൂടെയാണ്.

അനുബന്ധം (Appendices)

അനുബന്ധം 1: മലബാറിലെ മറ്റ് പ്രധാന കർഷക സമരങ്ങൾ (1940-1946)

കൂത്തളി സമരത്തോട് ചേർത്ത് വായിക്കേണ്ട മറ്റ് സുപ്രധാന സമരങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

• മൊറാഴ സമരം (1940): സാമ്രാജ്യത്വ വിരുദ്ധ ദിനാചരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പോലീസും ജനങ്ങളും തമ്മിലുണ്ടായ ഏറ്റുമുട്ടൽ. കെ.പി.ആർ. ഗോപാലൻ വധശിക്ഷയ്ക്ക് വിധിക്കപ്പെട്ട ചരിത്ര സംഭവം.

• ചീമേനി സമരം (1940): കാസർഗോഡ് ജില്ലയിലെ ചീമേനിയിൽ ജന്മിമാരുടെ ചൂഷണങ്ങൾക്കും യുദ്ധഫണ്ട് പിരിവിനുമെതിരെ നടന്ന പ്രക്ഷോഭം.

• കയ്യൂർ സമരം (1941): കർഷക പ്രക്ഷോഭത്തെ തുടർന്ന് സുബ്ബരായൻ എന്ന പോലീസ് കോൺസ്റ്റബിൾ മരിക്കുകയും, നാല് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് നേതാക്കളെ ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ തൂക്കിലേറ്റുകയും ചെയ്ത സംഭവം.

• കാവുമ്പായി സമരം (1946): കൂത്തളിക്ക് സമാനമായി, വനഭൂമിയിൽ പുനം കൃഷി ചെയ്യാനുള്ള കർഷകരുടെ അവകാശത്തിന് വേണ്ടി കരക്കാട്ടിടം നായനാർ എന്ന ജന്മിക്കെതിരെ നടന്ന സായുധ പോരാട്ടം.

• കരിവെള്ളൂർ സമരം (1946): ജനങ്ങൾ പട്ടിണി കിടക്കുമ്പോൾ നെല്ല് കരിഞ്ചന്തയിലേക്ക് കടത്തുന്നത് തടഞ്ഞ ജനകീയ സമരം.

അനുബന്ധം 2: കൂത്തളി സമരത്തിലെ പ്രധാന നേതാക്കൾ

• സി.എച്ച്. കണാരൻ (1909 – 1972): കൂത്തളി സമരത്തിന്റെ മുഖ്യ സംഘാടകൻ. ഉത്തര മലബാറിൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയും കർഷക പ്രസ്ഥാനവും കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിൽ നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിച്ചു.

• കെ.എ. കേരളീയൻ (1910 – 1994): അഖില മലബാർ കർഷക സംഘത്തിന്റെ സ്ഥാപക നേതാക്കളിൽ ഒരാൾ. കർഷകരുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ നിയമപരമായും സംഘടനാപരമായും നേരിടുന്നതിൽ മുൻപന്തിയിലുണ്ടായിരുന്നു.

• എ.കെ. ഗോപാലൻ (എ.കെ.ജി) (1904 – 1977): മലബാറിലെ കർഷക സമരങ്ങളുടെ മുന്നണിപ്പോരാളി. പാവപ്പെട്ടവന്റെ പടത്തലവൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്ന നേതാവ്.

• പി. കൃഷ്ണപിള്ള (1906 – 1948): കേരളത്തിൽ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ സ്ഥാപക സെക്രട്ടറി. കൂത്തളി അടക്കമുള്ള സമരങ്ങൾക്ക് പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ ദിശാബോധം നൽകിയത് ഇദ്ദേഹമാണ്.

അവലംബം (References/Bibliography)

¹ കുറുപ്പ്, കെ.കെ.എൻ. (1989). Modern Kerala: Studies in Social and Agrarian Relations. മിത്തൽ പബ്ലിക്കേഷൻസ്, ന്യൂഡൽഹി. (മലബാറിലെ കർഷക സമരങ്ങളെയും കൂത്തളി എസ്റ്റേറ്റ് പ്രക്ഷോഭങ്ങളെയും കുറിച്ചുള്ള ആധികാരിക പഠനം). ² രാധാകൃഷ്ണൻ, പി. (1989). Peasant Struggles, Land Reforms and Social Change: Malabar 1836–1982. സേജ് പബ്ലിക്കേഷൻസ്. (എസ്ചീറ്റ് നിയമവും മലബാറിലെ ഭൂവുടമാ വ്യവസ്ഥയും). ³ പണിക്കർ, കെ.എൻ. (1989). Against Lord and State: Religion and Peasant Uprisings in Malabar. ഓക്സ്ഫോർഡ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രസ്സ്. (കർഷക സമരങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക പശ്ചാത്തലം). ⁴ നമ്പൂതിരിപ്പാട്, ഇ.എം.എസ്. (2005). കേരളം മലയാളികളുടെ മാതൃഭൂമി. ചിന്ത പബ്ലിഷേഴ്സ്, തിരുവനന്തപുരം. ⁵ മെനോൻ, എ. ശ്രീധര. (2007). കേരള ചരിത്രം (A Survey of Kerala History). ഡി.സി. ബുക്സ്, കോട്ടയം.