കേരള നവോത്ഥാന ചരിത്രത്തിലും ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യസമര പോരാട്ടങ്ങളിലും സുവർണ്ണ ലിപികളിൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ഒരു ഐതിഹാസിക ജനകീയ മുന്നേറ്റമാണ് 1931-1932 കാലഘട്ടത്തിൽ നടന്ന ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹം. ഹൈന്ദവ സമൂഹത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്ന അയിത്തം, തൊട്ടുകൂടായ്മ എന്നീ മനുഷ്യത്വരഹിതമായ അനാചാരങ്ങൾക്കെതിരെ പോരാടുന്നതിന്റെ ഭാഗമായി, അവർണ്ണർ എന്ന് മുദ്രകുത്തപ്പെട്ട പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾക്ക് ഗുരുവായൂർ ശ്രീകൃഷ്ണ ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശനവും ആരാധനാ സ്വാതന്ത്ര്യവും അനുവദിച്ചുകിട്ടണം എന്നാവശ്യപ്പെട്ടുകൊണ്ട് നടന്ന അഹിംസാത്മകമായ സമരമായിരുന്നു ഇത്. 1931 നവംബർ 1-ന് ‘കേരള ഗാന്ധി’ കെ. കേളപ്പന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ, ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസിന്റെ പിന്തുണയോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സത്യാഗ്രഹം, കേവലം ക്ഷേത്രപ്രവേശനത്തിനപ്പുറം മനുഷ്യാവകാശങ്ങൾക്കും സമത്വത്തിനും വേണ്ടിയുള്ള കേരളീയ സമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യ പ്രഖ്യാപനമായിരുന്നു.¹

ചരിത്ര പശ്ചാത്തലവും അയിത്ത വ്യവസ്ഥയും

1924-1925 കാലഘട്ടത്തിൽ തിരുവിതാംകൂറിൽ നടന്ന വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം വലിയൊരു വിജയമായിരുന്നുവെങ്കിലും, അത് അവർണ്ണർക്ക് ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള നിരത്തുകളിലൂടെ നടക്കാനുള്ള അവകാശം മാത്രമേ നേടിക്കൊടുത്തിരുന്നുള്ളൂ. ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച് ഈശ്വരാരാധന നടത്താനുള്ള അവകാശം അപ്പോഴും നിഷേധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണത്തിന് കീഴിലായിരുന്ന മലബാറിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ തന്നെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നായിരുന്നു. എന്നാൽ അവിടെ പ്രവേശനം സവർണ്ണർക്ക് മാത്രമായി പരിമിതപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ അഡ്മിനിസ്ട്രേറ്റർ (ട്രസ്റ്റി) ആയിരുന്ന കോഴിക്കോട് സാമൂതിരി യാഥാസ്ഥിതികരുടെ പക്ഷത്തുനിൽക്കുകയും അവർണ്ണർക്ക് പ്രവേശനം നൽകുന്നതിനെ കഠിനമായി എതിർക്കുകയും ചെയ്തു.²

1931 മേയ് മാസത്തിൽ വടകരയിൽ വെച്ച് കെ. കേളപ്പന്റെ അധ്യക്ഷതയിൽ ചേർന്ന കേരള പ്രദേശ് കോൺഗ്രസ് കമ്മിറ്റി (KPCC) അയിത്തോച്ചാടനവും ക്ഷേത്രപ്രവേശനവും ലക്ഷ്യമാക്കി പ്രമേയം പാസാക്കി. ഗാന്ധിജിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം ഈ പ്രമേയം നടപ്പിലാക്കുന്നതിനായി കേരളത്തിലുടനീളം പ്രചാരണം നടത്താൻ തീരുമാനിച്ചു. ആഗസ്റ്റ് മാസത്തിൽ കെ. കേളപ്പൻ, എ. കെ. ഗോപാലൻ (AKG) തുടങ്ങിയവരുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ക്ഷേത്രപ്രവേശന കമ്മിറ്റി രൂപീകരിച്ചു. സാമൂതിരിയുമായി നടത്തിയ അനുരഞ്ജന ശ്രമങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടതിനെത്തുടർന്നാണ് 1931 നവംബർ 1-ന് ഗുരുവായൂരിൽ സത്യാഗ്രഹം ആരംഭിക്കാൻ കോൺഗ്രസ് തീരുമാനിച്ചത്.

സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ തുടക്കവും സംഘാടനവും

1931 നവംബർ 1-ന് ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹം ഔദ്യോഗികമായി ആരംഭിച്ചു. ജാതി-മത ഭേദമന്യേ സമൂഹത്തിന്റെ നാനാതുറകളിലുള്ളവർ ഈ സമരത്തിൽ പങ്കാളികളായി. സത്യാഗ്രഹ കമ്മിറ്റിയുടെ പ്രസിഡന്റായി സുബ്രഹ്മണ്യൻ തിരുമുമ്പും, ക്യാപ്റ്റനായി എ. കെ. ഗോപാലനും, സെക്രട്ടറിയായി കെ. എ. കേളപ്പനും തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടു.

എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ സത്യാഗ്രഹികൾ പന്തലിൽ നിന്നും ക്ഷേത്രനടയിലേക്ക് അഹിംസാത്മകമായി മാർച്ച് ചെയ്യുകയും, ക്ഷേത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ അവകാശം ചോദിക്കുകയും ചെയ്തു. യാഥാസ്ഥിതികരുടെ വാടകഗുണ്ടകളും പോലീസും സത്യാഗ്രഹികളെ ക്രൂരമായി മർദ്ദിച്ചു. സവർണ്ണരായ നിരവധി യുവാക്കൾ തങ്ങളുടെ പാരമ്പര്യങ്ങളും പ്രിവിലേജുകളും ഉപേക്ഷിച്ച് സത്യാഗ്രഹത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ മുന്നോട്ടുവന്നു എന്നത് ഈ സമരത്തിന്റെ വലിയൊരു സവിശേഷതയായിരുന്നു. സത്യാഗ്രഹ പന്തലിൽ വെച്ച് എല്ലാ ജാതിയിലും പെട്ടവർ ഒപ്പമിരുന്ന് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്ന ‘പന്തിഭോജനം’ പതിവായി നടന്നു. ഇത് മലബാറിലെ ജാതി വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് ഏറ്റ വലിയൊരു പ്രഹരമായിരുന്നു.³

സമരത്തിലെ സുപ്രധാന നാഴികക്കല്ലുകൾ

ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹത്തെ ദേശീയ ശ്രദ്ധയിലെത്തിച്ചത് അതിനിടയിൽ നടന്ന ചില സവിശേഷമായ സംഭവവികാസങ്ങളാണ്:

1. എ.കെ.ജിയുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള മലബാർ ജാഥ:

സത്യാഗ്രഹത്തിന് കൂടുതൽ ജനകീയ പിന്തുണ ഉറപ്പാക്കുന്നതിനായി ക്യാപ്റ്റൻ എ. കെ. ഗോപാലന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ കണ്ണൂരിൽ നിന്നും ഗുരുവായൂരിലേക്ക് ഒരു കാൽനട ജാഥ സംഘടിപ്പിച്ചു. ഇത് ‘മലബാർ ജാഥ’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. യാഥാസ്ഥിതികരായ സവർണ്ണർ വടകരയിൽ വെച്ച് എ.കെ.ജിയെയും സംഘത്തെയും ക്രൂരമായി ആക്രമിച്ചു. രക്തം വാർന്ന് ബോധരഹിതനായി വീണിട്ടും സമരം തുടരാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം ജനങ്ങളിൽ വലിയ ആവേശമുണ്ടാക്കി.

2. പി. കൃഷ്ണപിള്ളയുടെ മണിമുഴക്കൽ:

ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വീരോചിതമായ ഏടുകളിൽ ഒന്നാണ് പി. കൃഷ്ണപിള്ളയുടെ ഇടപെടൽ. 1931 ഡിസംബർ മാസത്തിൽ, സത്യാഗ്രഹ വളന്റിയർ ആയിരുന്ന പി. കൃഷ്ണപിള്ള ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ശ്രീകോവിലിന് മുന്നിലുള്ള മണ്ഡപത്തിൽ അതിക്രമിച്ചു കയറി അവിടെ കെട്ടിത്തൂക്കിയിരുന്ന വലിയ മണി മുഴക്കി. സവർണ്ണർക്ക് മാത്രം അവകാശമുണ്ടായിരുന്ന ആ മണി മുഴക്കിയത് സവർണ്ണ മേധാവിത്വത്തോടുള്ള വലിയൊരു വെല്ലുവിളിയായിരുന്നു. ക്ഷേത്ര കാവൽക്കാർ അദ്ദേഹത്തെ ക്രൂരമായി മർദ്ദിച്ചു. മർദ്ദനമേറ്റിട്ടും “മഹാത്മാ ഗാന്ധിക്ക് ജയ്” എന്ന് വിളിച്ചുകൊണ്ട് ആ ധീരയുവാവ് അവിടെത്തന്നെ നിന്നു. ഈ സംഭവം യുവാക്കൾക്കിടയിൽ സത്യാഗ്രഹത്തിന് വലിയ സ്വീകാര്യത നേടിക്കൊടുത്തു.⁴

കെ. കേളപ്പന്റെ നിരാഹാരവും ഗാന്ധിജിയുടെ ഇടപെടലും

സത്യാഗ്രഹം പത്തുമാസം പിന്നിട്ടിട്ടും കോഴിക്കോട് സാമൂതിരി തന്റെ കടുംപിടുത്തത്തിൽ നിന്നും മാറാൻ തയ്യാറായില്ല. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സമരത്തിന്റെ രീതി മാറ്റാൻ കെ. കേളപ്പൻ തീരുമാനിച്ചു. 1932 സെപ്റ്റംബർ 21-ന് അദ്ദേഹം ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിൽ മരണം വരെയുള്ള നിരാഹാര സത്യാഗ്രഹം ആരംഭിച്ചു.

കേളപ്പന്റെ നിരാഹാരം കേരളത്തെയാകെ പിടിച്ചുലച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാനായി നാടൊട്ടുക്കും പ്രാർത്ഥനകളും യോഗങ്ങളും നടന്നു. ഈ വാർത്ത പൂനെയിലെ യെർവാഡ ജയിലിൽ കഴിഞ്ഞിരുന്ന മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ പക്കലുമെത്തി. കേളപ്പന്റെ ജീവൻ അപകടത്തിലാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയ ഗാന്ധിജി, സാമൂതിരിക്ക് ക്ഷേത്രം തുറന്നുകൊടുക്കാൻ അഭ്യർത്ഥിച്ചുകൊണ്ട് ടെലഗ്രാം അയച്ചു. എന്നാൽ സാമൂതിരി വഴങ്ങിയില്ല. തുടർന്ന് ഗാന്ധിജി കെ. കേളപ്പന് ഒരു സന്ദേശം അയച്ചു. നിരാഹാരം തൽക്കാലം അവസാനിപ്പിക്കണമെന്നും, ഭാവിയിൽ ആവശ്യമെങ്കിൽ താൻ തന്നെ നേരിട്ട് ഗുരുവായൂരിൽ വന്ന് നിരാഹാരം ഇരിക്കാമെന്നും ഗാന്ധിജി ഉറപ്പുനൽകി. ഗാന്ധിജിയുടെ നിർദ്ദേശത്തെത്തുടർന്ന് 1932 ഒക്ടോബർ 2-ന് (ഗാന്ധി ജയന്തി ദിനത്തിൽ) കേളപ്പൻ തന്റെ നിരാഹാര സത്യാഗ്രഹം അവസാനിപ്പിച്ചു.

പൊന്നാനി താലൂക്കിലെ ജനഹിത പരിശോധന (Referendum)

നിരാഹാരം അവസാനിപ്പിച്ചതിന് ശേഷം, യാഥാസ്ഥിതികരുടെ അവകാശവാദങ്ങളുടെ പൊള്ളത്തരം തുറന്നുകാട്ടാൻ ഗാന്ധിജിയുടെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം കോൺഗ്രസ് ഒരു അത്യപൂർവ്വ ജനാധിപത്യ രീതി പരീക്ഷിച്ചു. ഗുരുവായൂർ ഉൾപ്പെടുന്ന പൊന്നാനി താലൂക്കിൽ അവർണ്ണരുടെ ക്ഷേത്രപ്രവേശനത്തെക്കുറിച്ച് സവർണ്ണ ഹിന്ദുക്കൾക്കിടയിൽ ഒരു ജനഹിത പരിശോധന (Referendum) നടത്താൻ തീരുമാനിച്ചു.

കെ. കേളപ്പൻ, എ. കെ. ഗോപാലൻ, കസ്തൂർബാ ഗാന്ധി തുടങ്ങിയവരായിരുന്നു ഇതിന് നേതൃത്വം നൽകിയത്. വീടുവീടാന്തരം കയറിയിറങ്ങി അവർ വോട്ടുകൾ ശേഖരിച്ചു. 1932 നവംബറിൽ നടന്ന ഈ വോട്ടെടുപ്പിന്റെ ഫലം അമ്പരപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു:

ജനഹിത പരിശോധനയിലെ വോട്ടിംഗ് നില	ശതമാനം / കണക്ക്
ക്ഷേത്രപ്രവേശനത്തെ അനുകൂലിച്ചവർ	77% (ഏകദേശം 56,000 പേർ)
ക്ഷേത്രപ്രവേശനത്തെ എതിർത്തവർ	13% (ഏകദേശം 9,000 പേർ)
അഭിപ്രായം രേഖപ്പെടുത്താത്തവർ	10% (ഏകദേശം 8,000 പേർ)

ഭൂരിപക്ഷം സവർണ്ണ ഹിന്ദുക്കളും അവർണ്ണരുടെ ക്ഷേത്രപ്രവേശനത്തെ അനുകൂലിക്കുന്നുവെന്ന് ഈ വോട്ടെടുപ്പിലൂടെ തെളിയിക്കപ്പെട്ടു. ഇത് ക്ഷേത്രം തുറന്നുകൊടുക്കാതിരുന്ന സാമൂതിരിയുടെയും സനാതനികളുടെയും പ്രധാന വാദത്തെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കി.⁵

സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ ഫലങ്ങളും ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും

ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹം ഉടനടി ക്ഷേത്ര വാതിലുകൾ അവർണ്ണർക്കായി തുറന്നുകൊടുത്തില്ലെങ്കിലും, അത് കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ മണ്ഡലങ്ങളിൽ ഉണ്ടാക്കിയ ചലനങ്ങൾ വിപ്ലവാത്മകമായിരുന്നു:

1. തിരുവിതാംകൂർ ക്ഷേത്രപ്രവേശന വിളംബരം (1936): ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹം സൃഷ്ടിച്ച ശക്തമായ ജനവികാരവും ബോധവൽക്കരണവുമാണ് 1936-ൽ തിരുവിതാംകൂറിലെ ശ്രീ ചിത്തിര തിരുനാൾ ബാലരാമവർമ്മയെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രപ്രവേശന വിളംബരം പുറപ്പെടുവിക്കാൻ പ്രേരിപ്പിച്ച പ്രധാന ഘടകങ്ങളിലൊന്ന്.

2. മദിരാശി സർക്കാരിന്റെ നിയമനിർമ്മാണം: പൊന്നാനി താലൂക്കിലെ ജനഹിത പരിശോധനയുടെ ഫലം മദിരാശി സർക്കാരിന് മേൽ വലിയ സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തി. ഇത് പിൽക്കാലത്ത് 1938-ലെ മലബാർ ക്ഷേത്രപ്രവേശന നിയമത്തിനും, 1947-ലെ സമ്പൂർണ്ണ ക്ഷേത്രപ്രവേശന നിയമത്തിനും വഴിയൊരുക്കി. (1947 ലാണ് ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രം അവർണ്ണർക്കായി ഔദ്യോഗികമായി തുറന്നുകൊടുത്തത്).

3. ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഉദയം: സത്യാഗ്രഹത്തിൽ പങ്കെടുത്ത പി. കൃഷ്ണപിള്ള, എ. കെ. ഗോപാലൻ, ഇ. എം. എസ്. നമ്പൂതിരിപ്പാട് തുടങ്ങിയ യുവനേതാക്കൾ കോൺഗ്രസിന്റെ മിതവാദ നയങ്ങളിൽ അതൃപ്തരായി പിൽക്കാലത്ത് കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി രൂപീകരിക്കുകയും കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന് അടിത്തറ പാകുകയും ചെയ്തു.

4. സാമൂഹിക ഐക്യം: സവർണ്ണ-അവർണ്ണ വ്യത്യാസമില്ലാതെ മനുഷ്യർ ഒരേ ലക്ഷ്യത്തിനായി തെരുവിലിറങ്ങുകയും മർദ്ദനം ഏൽക്കുകയും ചെയ്തത് കേരളത്തിലെ ജാതി മതിലുകളെ വലിയ തോതിൽ തകർത്തു.

ഉപസംഹാരം

ചുരുക്കത്തിൽ, ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹം എന്നത് കേവലം ഒരു വിശ്വാസപരമായ അവകാശത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള സമരമായിരുന്നില്ല; മറിച്ച്, നൂറ്റാണ്ടുകളായി മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനായി കാണാൻ വിസമ്മതിച്ച ഒരു ജീർണ്ണിച്ച സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥിതിക്കെതിരെയുള്ള മാനവികതയുടെ പോരാട്ടമായിരുന്നു. അധികാരത്തിന്റെ ഗർവ്വിനും അന്ധവിശ്വാസങ്ങൾക്കും മുന്നിൽ അഹിംസയുടെയും ആത്മസമർപ്പണത്തിന്റെയും ആയുധങ്ങളുമായി ഒരു ജനത നടത്തിയ ആ സന്ധിയില്ലാ സമരം, ആധുനിക കേരളത്തിന്റെ രൂപീകരണ ചരിത്രത്തിലെ സുവർണ്ണ അധ്യായമായി ഇന്നും തിളങ്ങിനിൽക്കുന്നു. ചോരചിന്തിയ ആ സമരഭൂമിയിൽ നിന്നുമാണ് ഇന്നത്തെ സമത്വസുന്ദരമായ കേരളം അതിന്റെ ജനാധിപത്യ മൂല്യങ്ങൾ സ്വായത്തമാക്കിയത്.

അനുബന്ധം (Appendices)

അനുബന്ധം 1: കേരളത്തിലെ മറ്റ് പ്രധാന അയിത്തോച്ചാടന/ക്ഷേത്രപ്രവേശന സമരങ്ങൾ

• വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം (1924-1925): ക്ഷേത്ര റോഡുകളിലെ സഞ്ചാര സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി നടന്ന കേരളത്തിലെ ആദ്യത്തെ സംഘടിത സമരം.

• കൽപ്പാത്തി രഥോത്സവ സമരം (1924): പാലക്കാട് കൽപ്പാത്തി അഗ്രഹാര വീഥികളിൽ അവർണ്ണർക്ക് പ്രവേശനം നിഷേധിച്ചതിനെതിരെയുള്ള പോരാട്ടം.

• കുട്ടംകുളം സമരം (1946): ഇരിങ്ങാലക്കുട കൂടൽമാണിക്യം ക്ഷേത്രത്തിന് മുന്നിലുള്ള കുട്ടംകുളം റോഡിലൂടെ നടക്കാനുള്ള അവകാശത്തിന് വേണ്ടി നടന്ന സമരം.

• പാലിയം സത്യാഗ്രഹം (1947-1948): കൊച്ചി രാജ്യത്ത് പാലിയം റോഡിലൂടെയുള്ള സഞ്ചാര സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി നടന്ന രക്തരൂക്ഷിതമായ സമരം.

അനുബന്ധം 2: ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹത്തിലെ പ്രധാന നേതാക്കൾ

• കെ. കേളപ്പൻ (1889 – 1971): ‘കേരള ഗാന്ധി’. സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ മുഖ്യ സൂത്രധാരനും നിരാഹാര സമരം അനുഷ്ഠിച്ച നേതാവും.

• എ. കെ. ഗോപാലൻ (AKG) (1904 – 1977): സത്യാഗ്രഹ വളന്റിയർമാരുടെ ക്യാപ്റ്റൻ. മലബാർ ജാഥയെ നയിച്ച ധീരനായ പോരാളി. പിൽക്കാലത്ത് കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ പരമോന്നത നേതാവായി.

• പി. കൃഷ്ണപിള്ള (1906 – 1948): സവർണ്ണ മേധാവിത്വത്തെ വെല്ലുവിളിച്ച് ക്ഷേത്രമണി മുഴക്കിയ വിപ്ലവകാരി. കേരളത്തിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ സ്ഥാപകൻ.

• സുബ്രഹ്മണ്യൻ തിരുമുമ്പ് (1898 – 1984): ‘പാടുന്ന പടവാൾ’ എന്നറിയപ്പെട്ട കവി. സത്യാഗ്രഹ കമ്മിറ്റിയുടെ ആദ്യ പ്രസിഡന്റ്. സവർണ്ണ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്നും വന്ന് അയിത്തത്തിനെതിരെ പടപൊരുതി.

• മന്നത്ത് പത്മനാഭൻ (1878 – 1970): നായർ സർവ്വീസ് സൊസൈറ്റിയുടെ സ്ഥാപകൻ. ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുകയും സവർണ്ണ ജാഥ സംഘടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.

അവലംബം (References/Bibliography)

1. Sreedhara Menon, A. (1967). A Survey of Kerala History. Kottayam: Sahitya Pravarthaka Co-operative Society. (ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പശ്ചാത്തലവും കേരള നവോത്ഥാനത്തിലെ അതിന്റെ പങ്കും).¹

2. Menon, P. K. K. (1972). The History of Freedom Movement in Kerala (Volume II). Trivandrum: Government of Kerala. (സാമൂതിരിയുടെ നിലപാടുകളും സത്യാഗ്രഹ കമ്മിറ്റിയുടെ ഔദ്യോഗിക രേഖകളും).²

3. Gopalan, A. K. (1973). In the Cause of the People: Reminiscences. New Delhi: Orient Longman. (എ. കെ. ഗോപാലന്റെ ആത്മകഥയിൽ നിന്നുള്ള മലബാർ ജാഥയുടെയും സമരമുഖത്തെയും നേരിട്ടുള്ള വിവരണങ്ങൾ).³

4. Namboodiripad, E. M. S. (1968). Kerala: Yesterday, Today and Tomorrow. Calcutta: National Book Agency. (പി. കൃഷ്ണപിള്ളയുടെ മണിമുഴക്കലും സത്യാഗ്രഹം ഇടതുപക്ഷ ചിന്താഗതികൾക്ക് നൽകിയ സംഭാവനകളും).⁴

5. Ravindran, T. K. (1972). Asan and Social Revolution in Kerala. Trivandrum: Kerala Historical Society. (പൊന്നാനി താലൂക്കിലെ ജനഹിത പരിശോധനയുടെ (Referendum) സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകളും അതിന്റെ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളും).⁵