വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം (1924-1925): പൗരാവകാശ പോരാട്ട ചരിത്രത്തിലെ ഇതിഹാസം

കേരളത്തിലെ ജാതിവിരുദ്ധ നവോത്ഥാന മുന്നേറ്റങ്ങളിലും ഇന്ത്യൻ സ്വാതന്ത്ര്യ സമര ചരിത്രത്തിലും സമാനതകളില്ലാത്ത ഒരു പൗരാവകാശ പോരാട്ടമാണ് 1924-1925 കാലഘട്ടത്തിൽ നടന്ന വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം. തിരുവിതാംകൂറിലെ പ്രശസ്തമായ വൈക്കം മഹാദേവ ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള പൊതുനിരത്തുകളിലൂടെ ഈഴവർ, പുലയർ, പറയർ തുടങ്ങിയ അധഃസ്ഥിത-പിന്നാക്ക ജനവിഭാഗങ്ങൾക്ക് സഞ്ചരിക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം സ്ഥാപിച്ചെടുക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഈ സമരത്തിന്റെ പ്രാഥമിക ലക്ഷ്യം. കേവലം ഒരു പ്രാദേശിക പ്രതിഷേധമെന്നതിനപ്പുറം, ഭാരതത്തിൽ അയിത്തത്തിനും ജാതിവിവേചനത്തിനുമെതിരെ ദേശീയ തലത്തിൽ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആദ്യത്തെ വൻകിട ഗാന്ധിയൻ സത്യാഗ്രഹമായിരുന്നു ഇത്. നൂറ്റാണ്ടുകളായി നിലനിന്നിരുന്ന സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങൾക്കെതിരെ ഉന്നത ജാതിക്കാരും അധഃസ്ഥിതരും ഒന്നിച്ച് അണിനിരന്ന ഈ സമരം, മൗലികമായ മനുഷ്യാവകാശ പ്രഖ്യാപനവും പിൽക്കാല കേരളത്തെ പുരോഗതിയിലേക്ക് നയിച്ച സാമൂഹിക വിപ്ലവത്തിന്റെ ചാലകശക്തിയുമായിരുന്നു.¹

സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലവും കരിനിയമങ്ങളും

ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യപാദത്തിൽ തിരുവിതാംകൂർ രാജ്യം ‘മാതൃകാ സംസ്ഥാനം’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടിരുന്നെങ്കിലും സാമൂഹിക രംഗത്ത് കടുത്ത അനാചാരങ്ങളുടെ വിളനിലമായിരുന്നു. ജാതിവ്യവസ്ഥയുടെ കാഠിന്യം കാരണം ജനസംഖ്യയിലെ ഭൂരിപക്ഷം വരുന്ന അവർണ്ണ ജനവിഭാഗങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യനായി ജീവിക്കാനുള്ള അടിസ്ഥാന അവകാശങ്ങൾ പോലും നിഷേധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. ‘തീണ്ടൽ’, ‘തൊടീൽ’ എന്നീ അയിത്താചാരങ്ങൾ പ്രകാരം ഉന്നത ജാതിക്കാരുടെ അടുത്ത് ചെല്ലുന്നതുപോലും കുറ്റകരമായി കണക്കാക്കിയിരുന്നു.²

വൈക്കം ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള നാല് പൊതുവഴികൾ ബ്രാഹ്മണർക്കും മറ്റ് സവർണ്ണർക്കും മാത്രമായി പരിമിതപ്പെടുത്തിയിരുന്നു. ഈ വഴികളിലൂടെ അവർണ്ണർ സഞ്ചരിച്ചാൽ ക്ഷേത്രം അശുദ്ധമാകുമെന്നായിരുന്നു അക്കാലത്തെ യാഥാസ്ഥിതികരുടെ വാദം. ക്രസ്ത്യാനികൾക്കും മുസ്ലീങ്ങൾക്കും ഈ വഴികളിലൂടെ തടസ്സമില്ലാതെ നടക്കാമായിരുന്നിട്ടും, ഹിന്ദുക്കളിലെ ഒരു വലിയ വിഭാഗത്തിന് ജാതിയുടെ പേരിൽ മാത്രം വഴി വിലക്കിയത് തികച്ചും ക്രൂരമായിരുന്നു. പൊതുഖജനാവിലെ പണം ഉപയോഗിച്ച് നിർമ്മിച്ച റോഡുകളിലാണ് ഈ വിവേചനം നിലനിന്നിരുന്നത് എന്നത് സമരത്തിന്റെ പൗരാവകാശ സ്വഭാവത്തെ അടിവരയിടുന്നു.

സമരത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും കോൺഗ്രസിന്റെ ഇടപെടലും

വൈക്കം സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ അടിത്തറ പാകിയത് ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിന്റെയും ചട്ടമ്പി സ്വാമികളുടെയും നവോത്ഥാന ചിന്തകളായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇതിനൊരു രാഷ്ട്രീയ രൂപം നൽകിയത് ദേശാഭിമാനി പത്രാധിപരായിരുന്ന ടി. കെ. മാധവൻ ആയിരുന്നു. 1921-ൽ തിരുനെൽവേലിയിൽ വെച്ച് മഹാത്മാഗാന്ധിയെ കണ്ട മാധവൻ തിരുവിതാംകൂറിലെ തീണ്ടൽ വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ ധരിപ്പിച്ചു. അയിത്ത നിർമ്മാർജ്ജനത്തെ കോൺഗ്രസിന്റെ മുഖ്യ അജണ്ടയാക്കി മാറ്റാൻ ഗാന്ധിജി തയ്യാറായി.³

“അയിത്തം എന്നത് ഹിന്ദുധർമ്മത്തിന് മേലേറ്റ ഏറ്റവും വലിയ കളങ്കമാണ്. അത് തുടച്ചുനീക്കപ്പെടാതെ ഇന്ത്യയ്ക്ക് യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം സാധ്യമല്ല.” – മഹാത്മാ ഗാന്ധി

1923-ൽ നടന്ന കാക്കിനാഡ കോൺഗ്രസ് സമ്മേളനത്തിൽ അയിത്ത നിർമ്മാർജ്ജനത്തിനായുള്ള പ്രമേയം ടി. കെ. മാധവന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇതിനെത്തുടർന്ന് കേരള പ്രദേശ് കോൺഗ്രസ് കമ്മിറ്റി (KPCC) കെ. കേളപ്പന്റെ അധ്യക്ഷതയിൽ ഒരു ‘അയിത്തവിരുദ്ധ കമ്മിറ്റി’ (Anti-Untouchability Committee) രൂപീകരിച്ചു. കുറുപ്പൻ പരമേശ്വരൻ പിള്ള, കെ. പി. കേശവമേനോൻ, ടി. കെ. മാധവൻ, എ. കെ. പിള്ള തുടങ്ങിയവർ ഈ കമ്മിറ്റിയിൽ അംഗങ്ങളായിരുന്നു. ഈ കമ്മിറ്റിയുടെ തീരുമാനപ്രകാരമാണ് വൈക്കത്ത് സത്യാഗ്രഹം ആരംഭിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചത്.⁴

സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ തുടക്കവും നാൾവഴികളും (1924 മാർച്ച്)

1924 മാർച്ച് 30-നാണ് ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം ആരംഭിക്കുന്നത്. സമാധാനപരമായ ഗാന്ധിയൻ സമരമുറയാണ് ഇവിടെ സ്വീകരിച്ചത്. എല്ലാ ദിവസവും രാവിലെ മൂന്ന് സമരഭടന്മാർ (ഒരു സവർണ്ണനും രണ്ട് അവർണ്ണരും) ഖാദി വസ്ത്രങ്ങളും അയിത്തവിരുദ്ധ ബാഡ്ജുകളും ധരിച്ച് ക്ഷേത്ര റോഡിലേക്ക് മാർച്ച് ചെയ്യുക എന്നതായിരുന്നു രീതി.

ആദ്യദിവസം പുലയ സമുദായത്തിലെ കുഞ്ഞാപ്പി, ഈഴവ സമുദായത്തിലെ ബാഹുലേയൻ, നായർ സമുദായത്തിലെ വെണ്ണയിൽ ഗോവിന്ദപ്പണിക്കർ എന്നിവരാണ് നിയമലംഘനം നടത്തിയത്. ക്ഷേത്ര അതിർത്തിയിൽ വെച്ച് പോലീസ് ഇവരെ തടയുകയും കോടതി ജയിലിലടയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. തുടർന്നുള്ള ദിവസങ്ങളിൽ കെ. പി. കേശവമേനോൻ, ടി. കെ. മാധവൻ, കെ. കേളപ്പൻ തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ നേതാക്കൾ സത്യാഗ്രഹം അനുഷ്ഠിച്ച് അറസ്റ്റ് വരിച്ചു. നേതാക്കൾ ജയിലിലായെങ്കിലും സമരം തളർന്നില്ല; പകരം ആവേശം ഇരട്ടിക്കുകയാണ് ചെയ്തത്.⁵

ദേശീയ ശ്രദ്ധയും സമുദായ സൗഹാർദ്ദവും

വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം വളരെ വേഗത്തിൽ ഇന്ത്യയൊട്ടാകെ ചർച്ചാവിഷയമായി മാറി. തമിഴ്‌നാട്ടിൽ നിന്നും ‘പെരിയാർ’ എന്ന് പിൽക്കാലത്ത് അറിയപ്പെട്ട ഇ. വി. രാമസാമി നായ്ക്കർ സമരഭൂമിയിലെത്തുകയും അറസ്റ്റ് വരിക്കുകയും ചെയ്തു. സമരത്തെ സജീവമായി നിലനിർത്തിയതിനാൽ അദ്ദേഹം ‘വൈക്കം വീരൻ’ എന്നറിയപ്പെട്ടു. ബാരിസ്റ്റർ ജോർജ്ജ് ജോസഫിനെപ്പോലുള്ള ക്രിസ്ത്യൻ നേതാക്കളും അബ്ദുൾ റഹ്മാൻ സാഹിബിനെപ്പോലുള്ള മുസ്ലീം നേതാക്കളും സമരത്തിന് പിന്തുണയുമായെത്തി.⁶

സമരക്കാർക്ക് ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്തു നൽകാനായി പഞ്ചാബിൽ നിന്നും അകാലി (Akali) വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ട സിഖ് മതവിശ്വാസികൾ വൈക്കത്ത് എത്തി ‘സൌജന്യ അടുക്കള’ (Community Kitchen) ആരംഭിച്ചു. എന്നാൽ ഇത് ഹിന്ദുക്കളുടെ ആഭ്യന്തര പരിഷ്കരണ സമരമായതിനാൽ അന്യമതസ്ഥരുടെ നേരിട്ടുള്ള ഇടപെടൽ ഒഴിവാക്കണമെന്ന് ഗാന്ധിജി നിർദ്ദേശിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് അകാലികൾ പിന്നീട് പിന്മാറി. ശ്രീനാരായണ ഗുരു സമരപ്പന്തൽ സന്ദർശിക്കുകയും തന്റെ പള്ളിപ്പുറം ആശ്രമം സമരക്കാർക്ക് വിട്ടുനൽകുകയും ചെയ്തു. തന്റെ രണ്ട് പ്രിയ ശിഷ്യന്മാരായ സ്വാമി സത്യവ്രതനെയും കൊട്ടുകോയിക്കൽ വേലായുധനെയും അദ്ദേഹം സമരത്തിലേക്ക് നിയോഗിച്ചു.

സവർണ്ണ ജാഥയും സാമൂഹിക ഐക്യവും

വൈക്കം സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ വശം അത് കേവലം അവർണ്ണരുടെ മാത്രം സമരമായിരുന്നില്ല എന്നതാണ്. യാഥാസ്ഥിതികരായ ചില ജന്മിമാരൊഴികെ, ഭൂരിപക്ഷം സവർണ്ണരും സമരത്തെ അനുകൂലിച്ചു. അവർണ്ണർക്ക് വഴി തുറന്നുകൊടുക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ട് സവർണ്ണരുടെ ഒരു ബഹുജന മാർച്ച് സംഘടിപ്പിക്കാൻ കോൺഗ്രസ് തീരുമാനിച്ചു.

1924 നവംബറിൽ മന്നത്ത് പദ്മനാഭന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ വൈക്കത്തുനിന്നും തിരുവനന്തപുരത്തേക്ക് പ്രസിദ്ധമായ ‘സവർണ്ണ ജാഥ’ പുറപ്പെട്ടു. ചങ്ങനാശ്ശേരി പരമേശ്വരൻ പിള്ളയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ സമാനമായ മറ്റൊരു ജാഥ നാഗർകോവിലിൽ നിന്നും പുറപ്പെട്ടു. ഒടുവിൽ തിരുവനന്തപുരത്ത് വെച്ച് ഈ രണ്ട് ജാഥകളും ഒത്തുചേരുകയും ഏതാണ്ട് ഇരുപതിനായിരത്തോളം വരുന്ന ആളുകളുടെ ഒപ്പുകളടങ്ങിയ നിവേദനം തിരുവിതാംകൂർ റീജന്റ് മഹാറാണി സേതു ലക്ഷ്മി ഭായിക്ക് സമർപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു.⁷ ഈ ജാഥ കേരളത്തിലെ ജാതി സൗഹാർദ്ദ ചരിത്രത്തിലെ സുവർണ്ണ അധ്യായമാണ്.

യാഥാസ്ഥിതികരുടെ അക്രമങ്ങളും ഗാന്ധിജിയുടെ ഇടപെടലും

സമരം ശക്തമായപ്പോൾ ഇന്ദംതുരുത്തി മനയിലെ നമ്പൂതിരിമാരുടെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള യാഥാസ്ഥിതികർ സമരക്കാരെ കായികമായി നേരിടാൻ തുടങ്ങി. സമരപ്പന്തൽ കത്തിക്കുകയും സത്യാഗ്രഹികളുടെ കണ്ണിൽ ചുണ്ണാമ്പ് എഴുതുകയും ചെയ്യുന്ന ക്രൂരതകൾ അരങ്ങേറി. എന്നാൽ സമരക്കാർ അഹിംസ കൈവിട്ടില്ല.

1925 മാർച്ചിൽ മഹാത്മാഗാന്ധി നേരിട്ട് വൈക്കം സന്ദർശിച്ചു. അദ്ദേഹം റീജന്റ് മഹാറാണിയുമായും ദിവാൻ ടി. രാഘവയ്യയുമായും ചർച്ചകൾ നടത്തി. യാഥാസ്ഥിതികരുടെ നേതാവായ ഇന്ദംതുരുത്തി ദേവൻ നീലകണ്ഠൻ നമ്പൂതിരിയുമായി ഗാന്ധിജി നടത്തിയ സംവാദം പ്രശസ്തമാണ് (അയിത്തക്കാരനായ ഗാന്ധിജിയെ ഉമ്മറത്തിരുത്താൻ നമ്പൂതിരി വിസമ്മതിച്ചതിനാൽ പ്രത്യേക വേദിയിലാണ് ചർച്ച നടന്നത്). ഈ ചർച്ചകൾ ഭരണകൂടത്തിന്റെ നിലപാട് മാറ്റുന്നതിൽ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു.⁸

വിജയവും ചരിത്രപരമായ വിലയിരുത്തലും

നീണ്ട 604 ദിവസത്തെ പോരാട്ടത്തിനൊടുവിൽ, 1925 നവംബർ 23-ന് വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം ഔദ്യോഗികമായി അവസാനിപ്പിച്ചു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കിഴക്കേ നടയിലെ വഴി പ്രവേശന ചടങ്ങുകൾക്കായി മാറ്റിവെച്ചുകൊണ്ട്, മറ്റ് മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളിലെയും റോഡുകൾ ജാതിഭേദമന്യേ എല്ലാ മനുഷ്യർക്കുമായി തുറന്നുകൊടുക്കാൻ തിരുവിതാംകൂർ ഗവൺമെന്റ് ഉത്തരവിട്ടു.

പൂർണ്ണമായ അർത്ഥത്തിൽ എല്ലാ വഴികളും തുറക്കപ്പെട്ടില്ലെങ്കിലും, വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം ഉണ്ടാക്കിയ സാമൂഹിക ചലനം അതിശക്തമായിരുന്നു.

1. ആദ്യത്തെ ജനകീയ വിജയം: ഇന്ത്യയിൽ അയിത്തത്തിനെതിരെ നടന്ന ആദ്യത്തെ സംഘടിത സമരം വിജയത്തിലെത്തിയത് അധഃസ്ഥിതർക്ക് വലിയ ആത്മവിശ്വാസം നൽകി.

2. ക്ഷേത്രപ്രവേശന വിളംബരത്തിന്റെ അടിത്തറ: വൈക്കത്ത് തെളിഞ്ഞ അക്ഷരവെളിച്ചമാണ് പിൽക്കാലത്ത് ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹത്തിലേക്കും (1931), ഒടുവിൽ 1936-ലെ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ക്ഷേത്രപ്രവേശന വിളംബരത്തിലേക്കും നയിച്ചത്.

3. ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വളർച്ച: കേരളത്തിൽ കോൺഗ്രസ് പ്രസ്ഥാനത്തെ ജനകീയമാക്കിയതും സാധാരണക്കാരുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചതും വൈക്കം സമരമാണ്.

അനുബന്ധം (Appendices)

അനുബന്ധം 1: കേരള നവോത്ഥാനത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്ര/പൗരാവകാശ സമരങ്ങൾ

• കണ്ടിയൂർ റോഡ് സമരം (1920): മാവേലിക്കര കണ്ടിയൂർ ക്ഷേത്ര റോഡിലെ തീണ്ടൽ പലകകൾ നീക്കം ചെയ്യാൻ ടി. കെ. മാധവന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന സമരം.

• വൈക്കം സത്യാഗ്രഹം (1924 – 1925): ക്ഷേത്ര റോഡുകളിലെ സഞ്ചാരസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി നടന്ന ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ സമരം.

• തിരുവാർപ്പ് സമരം (1927): കോട്ടയത്തിനടുത്തുള്ള തിരുവാർപ്പിൽ വഴിസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി നടന്ന സമരം.

• ഗുരുവായൂർ സത്യാഗ്രഹം (1931 – 1932): ഗുരുവായൂർ ക്ഷേത്രത്തിൽ എല്ലാ ഹിന്ദുക്കൾക്കും പ്രവേശനം നൽകണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ട് കെ. കേളപ്പന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ നടന്ന സമരം.

• പാലിയം സത്യാഗ്രഹം (1947 – 1948): കൊച്ചിയിലെ പാലിയം ക്ഷേത്ര റോഡിലൂടെയുള്ള സഞ്ചാരസ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി നടന്ന സമരം.

അനുബന്ധം 2: വൈക്കം സത്യാഗ്രഹത്തിലെ പ്രമുഖ നേതാക്കൾ

• ടി. കെ. മാധവൻ (1885 – 1930): സമരത്തിന്റെ പ്രധാന സൈദ്ധാന്തികനും ഉപജ്ഞാതാവും. ഗാന്ധിജിയെ സമരത്തിലേക്ക് ആകർഷിച്ച വ്യക്തി.

• കെ. കേളപ്പൻ (1889 – 1971): ‘കേരള ഗാന്ധി’ എന്നറിയപ്പെടുന്നു. വൈക്കം സത്യാഗ്രഹ കമ്മിറ്റിയുടെ കൺവീനറായിരുന്നു.

• കെ. പി. കേശവമേനോൻ (1886 – 1978): മാതൃഭൂമി പത്രത്തിന്റെ സ്ഥാപക പത്രാധിപർ. സമരത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ അറസ്റ്റ് വരിച്ച പ്രമുഖ നേതാവ്.

• ഇ. വി. രാമസാമി നായ്ക്കർ (പെരിയാർ) (1879 – 1973): തമിഴ്‌നാട്ടിൽ നിന്നുമെത്തി സമരത്തിന് പുതിയ ദിശാബോധം നൽകിയ നായകൻ.

• മന്നത്ത് പദ്മനാഭൻ (1878 – 1970): നായർ സർവീസ് സൊസൈറ്റിയുടെ (NSS) സ്ഥാപകൻ. വൈക്കത്തുനിന്നും തിരുവനന്തപുരത്തേക്ക് നടന്ന സവർണ്ണ ജാഥയുടെ ക്യാപ്റ്റൻ.

• ജോർജ്ജ് ജോസഫ് (1887 – 1938): പ്രമുഖ നാഷണലിസ്റ്റ് നേതാവും അഭിഭാഷകനും. സമരത്തിന് അഖിലേന്ത്യാ തലത്തിൽ പ്രചാരം നൽകി.

അവലംബം (References/Bibliography)

1. Mahadevan, T. K. (Collected Documents). Vaikom Satyagraha: Files and Records. Trivandrum: Kerala State Archives. (സമരത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക രേഖകളും കത്തുകളും).¹

2. Sreedhara Menon, A. (1967). A Survey of Kerala History. Kottayam: D.C. Books. (തിരുവിതാംകൂറിലെ ജാതിവ്യവസ്ഥയെയും സത്യാഗ്രഹത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തെയും കുറിച്ചുള്ള പൊതുപഠനം).²

3. Balakrishnan, P. K. (1954). T. K. Madhavante Jeevacharithram. Kottayam: Sahitya Pravarthaka Co-operative Society. (ടി. കെ. മാധവന്റെ ഇടപെടലുകളും ഗാന്ധിജിയുമായുള്ള കൂടിക്കാഴ്ചയും).³

4. Menon, P. K. K. (1972). The History of Freedom Movement in Kerala (Volume II). Trivandrum: Government Press. (കേരളത്തിലെ സ്വാതന്ത്ര്യ-സാമൂഹിക സമരങ്ങളുടെ ചരിത്രം).⁴

5. Jeffrey, Robin. (1976). The Decline of Nair Dominance: Society and Politics in Travancore 1847-1908. London: Sussex University Press. (സാമൂഹിക മാറ്റങ്ങളുടെ ഘടന വ്യക്തമാക്കുന്ന പഠനം).⁵

6. Ravindran, T. K. (1975). Vaikam Satyagraha and Gandhi. Trichur: Sri Narayana Institute of Social and Cultural Development. (ഗാന്ധിജിയുടെ പങ്കും അകാലികളുടെ കടന്നുവരവും).⁶

7. Padmanabhan, Mannathu. (1957). Ente Jeevitha Smaranakal (My Life Reminiscences). Changanassery: NSS Press. (സവർണ്ണ ജാഥയെക്കുറിച്ചുള്ള നേരിട്ടുള്ള വിവരണം).⁷

8. Sanu, M. K. (1976). Narayana Guru: A Biography. Bombay: Bharatiya Vidya Bhavan. (ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിന്റെ സന്ദർശനവും സമരത്തോടുള്ള നിലപാടും).⁸