1935-ൽ പഴയ മലബാർ ജില്ലയിലെ (ഇന്നത്തെ പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ പട്ടാമ്പിക്ക് സമീപം) വള്ളുവനാട് താലൂക്കിലെ മുതുതല എന്ന ഗ്രാമത്തിൽ നടന്ന ചരിത്രപ്രധാനമായ ഒരു കർഷക-സാമൂഹിക പ്രക്ഷോഭമാണ് മുതുതല സമരം. ജന്മിമാരുടെ അന്യായമായ പാട്ടപ്പിരിവിനും, ക്രൂരമായ കുടിയൊഴിപ്പിക്കലിനും, ജാതീയമായ അടിച്ചമർത്തലുകൾക്കെതിരെയും കർഷകരും അധസ്ഥിത വിഭാഗങ്ങളും നടത്തിയ ഐതിഹാസികമായ പോരാട്ടമായിരുന്നു ഇത്. കേരളത്തിലെ കർഷക പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെയും കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെയും (CSP) ആദ്യകാല ഇടപെടലുകളുടെ ഏറ്റവും മികച്ച ഉദാഹരണങ്ങളിലൊന്നാണിത്. കേവലമൊരു സാമ്പത്തിക സമരമെന്നതിലുപരി, മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിനും സ്വത്തവകാശത്തിനും വേണ്ടിയുള്ള ഒരു വലിയ രാഷ്ട്രീയ മുന്നേറ്റമായി ഈ സമരം പിന്നീട് മാറി.
ചരിത്ര പശ്ചാത്തലം: മലബാറിലെ കാർഷിക വ്യവസ്ഥ
ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആദ്യ പകുതിയിൽ ബ്രിട്ടീഷ് മലബാറിലെ കാർഷിക വ്യവസ്ഥ കടുത്ത ചൂഷണത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഒന്നായിരുന്നു. ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം ഭൂമിയുടെ പൂർണ്ണ ഉടമസ്ഥാവകാശം (ജന്മവകാശം) ജന്മിമാർക്ക് (പ്രധാനമായും നമ്പൂതിരി, നായർ സമുദായങ്ങളിലെ പ്രമാണിമാർക്ക്) നൽകിയിരുന്നു. ഭൂമിയിൽ നേരിട്ട് പണിയെടുക്കുന്ന കർഷകർ (വെറുംപാട്ടക്കാർ) യാതൊരുവിധ അവകാശങ്ങളുമില്ലാത്ത കേവലം കുടിയാന്മാർ മാത്രമായിരുന്നു. ജന്മി, കാണക്കാരൻ, വെറുംപാട്ടക്കാരൻ എന്നിങ്ങനെ തട്ടുതട്ടായുള്ള ഒരു കാർഷിക ബന്ധമാണ് മലബാറിൽ നിലനിന്നിരുന്നത്.¹
1929-ൽ ആരംഭിച്ച ആഗോള സാമ്പത്തിക മാന്ദ്യം (Great Depression) മലബാറിലെ കാർഷിക മേഖലയെ തകർത്തെറിഞ്ഞു. കാർഷികോൽപ്പന്നങ്ങളുടെ വില കുത്തനെ ഇടിഞ്ഞെങ്കിലും, ജന്മിമാർ പാട്ടത്തുക കുറയ്ക്കാൻ തയ്യാറായില്ല. ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന വിളവിന്റെ സിംഹഭാഗവും പാട്ടമായി നൽകേണ്ടി വന്ന കർഷകർ പട്ടിണിയിലായി. പാട്ടം തെറ്റിക്കുന്നവരെ യാതൊരു മുന്നറിയിപ്പുമില്ലാതെ കുടിയൊഴിപ്പിക്കാൻ (Eviction) ജന്മിമാർക്ക് ബ്രിട്ടീഷ് നിയമം അധികാരം നൽകിയിരുന്നു. വള്ളുവനാട് താലൂക്കിലെ ഒരു പ്രധാന കാർഷിക ഗ്രാമമായ മുതുതലയിലും സ്ഥിതി വ്യത്യസ്തമായിരുന്നില്ല. നാടുവാഴിത്തത്തിന്റെ എല്ലാവിധ ക്രൂരതകളും അനുഭവിച്ചിരുന്ന ഒരു ജനതയായിരുന്നു മുതുതലയിലേത്.²
സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ സാഹചര്യം
1930-ൽ മലബാർ കുടിയാൻ നിയമം (Malabar Tenancy Act of 1930) പാസാക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും, അത് കാണക്കാർക്കും ഇടത്തരം കുടിയാന്മാർക്കും മാത്രമേ ഗുണം ചെയ്തുള്ളൂ. ഏറ്റവും താഴെത്തട്ടിലുള്ള വെറുംപാട്ടക്കാർക്ക് ഈ നിയമം യാതൊരു സംരക്ഷണവും നൽകിയില്ല. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് മലബാറിലെ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ സുപ്രധാനമായ ഒരു മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത്.
ഇന്ത്യൻ നാഷണൽ കോൺഗ്രസ്സിന്റെ മിതവാദ നയങ്ങളിൽ നിരാശരായ യുവനേതാക്കൾ പി. കൃഷ്ണപിള്ളയുടെയും ഇ.എം.എസ് നമ്പൂതിരിപ്പാടിന്റെയും എ.കെ. ഗോപാലന്റെയും നേതൃത്വത്തിൽ 1934-ൽ ‘കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി’ (CSP) രൂപീകരിച്ചു.³ കർഷകരെയും തൊഴിലാളികളെയും സംഘടിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മാത്രമേ സാമ്രാജ്യത്വത്തിനും നാടുവാഴിത്തത്തിനും എതിരെ പോരാടാനാകൂ എന്ന് അവർ വിശ്വസിച്ചു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി മലബാറിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ കർഷക സംഘങ്ങൾ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു. വള്ളുവനാട് മേഖലയിൽ കർഷകരെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിൽ കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു. ഇതിന്റെ ഏറ്റവും ആദ്യത്തെ പ്രായോഗിക രൂപമായിരുന്നു മുതുതല സമരം.
മുതുതല സമരത്തിന്റെ പ്രധാന കാരണങ്ങൾ
മുതുതല സമരത്തിലേക്ക് കർഷകരെ നയിച്ച പ്രധാന കാരണങ്ങൾ താഴെ പറയുന്നവയായിരുന്നു:
-
അന്യായമായ പാട്ടപ്പിരിവ്: വിളവിന് വിലയില്ലാതിരുന്നിട്ടും പഴയ നിരക്കിൽ തന്നെ പാട്ടം അളക്കാൻ ജന്മിമാർ കർഷകരെ നിർബന്ധിച്ചു. പലപ്പോഴും ഉൽപ്പാദനത്തേക്കാൾ കൂടുതലായിരുന്നു പാട്ടത്തുക.
-
അക്രമപ്പിരിവുകൾ (Illegal Exactions): നിയമപരമായ പാട്ടത്തിന് പുറമെ നിരവധി അനധികൃത പിരിവുകൾ കർഷകർ നൽകേണ്ടി വന്നിരുന്നു. ‘വാശി’, ‘നൂരി’, ‘മുക്കാൽ’ തുടങ്ങിയ പേരുകളിൽ അളവിലും തൂക്കത്തിലും ജന്മിമാർ കർഷകരെ വഞ്ചിച്ചു. കൂടാതെ ജന്മിയുടെ വീട്ടിലെ ആഘോഷങ്ങൾക്കും മറ്റും ‘പൊളിച്ചെഴുത്ത് കാശ്’, ‘ശീലക്കാശ്’, ‘വെച്ചുകാണൽ’ എന്നിങ്ങനെ അനവധി പിരിവുകൾ നിർബന്ധമായിരുന്നു.⁴
-
മേൽച്ചാർത്തും കുടിയൊഴിപ്പിക്കലും: കൂടുതൽ പാട്ടം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്ന പുതിയ കുടിയാന് ഭൂമി കൈമാറുന്ന രീതിയായിരുന്നു ‘മേൽച്ചാർത്ത്’. തലമുറകളായി കൃഷി ചെയ്തുവന്നിരുന്ന ഭൂമിയിൽ നിന്നും വെറുംപാട്ടക്കാരെ നിർദ്ദയം ഇറക്കിവിട്ടു.
-
സാമൂഹിക അടിച്ചമർത്തലും ഊഴിയം വേലയും: സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തിന് പുറമെ കടുത്ത ജാതീയ വിവേചനവും മുതുതലയിൽ നിലനിന്നിരുന്നു. താഴ്ന്ന ജാതിക്കാരായ കർഷകർ ജന്മിമാരുടെ പാടത്തും പറമ്പിലും പ്രതിഫലമില്ലാതെ ജോലി ചെയ്യാൻ നിർബന്ധിതരായി (ഊഴിയം വേല അഥവാ Forced Labour). ജന്മിമാരുടെ മുന്നിൽ മാറുമറയ്ക്കാനോ കുടചൂടാനോ വഴിനടക്കാനോ ഇവർക്ക് അവകാശമുണ്ടായിരുന്നില്ല.
സമരത്തിന്റെ നാൾവഴികളും പോരാട്ടവും
1935-ൽ മുതുതലയിലെ കർഷകർ തങ്ങളുടെ ദുരിതങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം തേടി സംഘടിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു. കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ പ്രാദേശിക നേതാക്കളുടെ നേതൃത്വത്തിൽ മുതുതലയിൽ രഹസ്യമായും പിന്നീട് പരസ്യമായും യോഗങ്ങൾ ചേർന്നു. വള്ളുവനാട്ടിലെ പ്രമുഖ നേതാവായിരുന്ന ഇ.പി. ഗോപാലനെപ്പോലുള്ളവർ ഈ മുന്നേറ്റത്തിന് ദിശാബോധം നൽകി. കർഷകർക്കിടയിൽ രാഷ്ട്രീയ ബോധവൽക്കരണം നടത്തുന്നതിനായി ലഘുലേഖകളും കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ മുഖപത്രമായ ‘പ്രഭാതവും’ വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.
തുടക്കത്തിൽ ജന്മിമാർക്ക് നിവേദനങ്ങൾ നൽകിക്കൊണ്ടാണ് സമരം ആരംഭിച്ചത്. പാട്ടം കുറയ്ക്കണമെന്നും, അക്രമപ്പിരിവുകൾ നിർത്തലാക്കണമെന്നും, കുടിയൊഴിപ്പിക്കൽ അവസാനിപ്പിക്കണമെന്നും അവർ ആവശ്യപ്പെട്ടു. എന്നാൽ അധികാരഗർവ്വിലായിരുന്ന ജന്മിമാർ ഈ ആവശ്യങ്ങൾ പുച്ഛിച്ചു തള്ളി. തുടർന്ന് കർഷകർ പ്രത്യക്ഷ സമരത്തിലേക്ക് കടന്നു. ജന്മിമാർക്ക് പാട്ടം നൽകുന്നത് അവർ കൂട്ടത്തോടെ നിർത്തിവെച്ചു. അന്യായമായി കുടിയൊഴിപ്പിക്കാൻ വരുന്ന ജന്മിമാരുടെ കാര്യസ്ഥന്മാരെയും പോലീസിനെയും അവർ സംഘടിതമായി ചെറുത്തു.
മുതുതലയിലെ ജന്മിമാർ ബ്രിട്ടീഷ് പോലീസിന്റെ സഹായത്തോടെ കർഷകരെ അടിച്ചമർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. കർഷക സംഘം നേതാക്കൾക്കെതിരെ കള്ളക്കേസുകൾ ചുമത്തി ജയിലിലടച്ചു. എന്നാൽ അടിച്ചമർത്തലുകൾ കർഷകരുടെ വീര്യം കൂട്ടുകയാണുണ്ടായത്. അവർ ജന്മിമാരുടെ പാടങ്ങളിൽ പണിക്കിറങ്ങാതെ പണിമുടക്ക് നടത്തി. സാമൂഹിക ബഹിഷ്കരണം എന്ന ആയുധവും കർഷകർ പ്രയോഗിച്ചു. ജന്മിമാരുടെ വീടുകളിലേക്ക് ആവശ്യമുള്ള സേവനങ്ങൾ ചെയ്യുന്നതിൽ നിന്നും ഗ്രാമീണർ കൂട്ടത്തോടെ വിട്ടുനിന്നു. മാസങ്ങൾ നീണ്ടുനിന്ന ഈ സമരം മലബാറിലെ മറ്റു പ്രദേശങ്ങളിലെ കർഷകർക്കും വലിയ ആവേശമാണ് നൽകിയത്.⁵
സമരത്തിന്റെ ഫലങ്ങളും ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യവും
മുതുതല സമരം ഉടനടി എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങൾക്കും പരിഹാരം കണ്ടില്ലെങ്കിലും, അത് സൃഷ്ടിച്ച ചരിത്രപരമായ പ്രകമ്പനങ്ങൾ വളരെ വലുതായിരുന്നു:
-
കർഷകരുടെ വർഗ്ഗബോധം: അതുവരെ വിധിയെ പഴിച്ചു കഴിഞ്ഞിരുന്ന കർഷകർ തങ്ങളുടെ ദയനീയാവസ്ഥയ്ക്ക് കാരണം ബ്രിട്ടീഷ് സാമ്രാജ്യത്വവും നാടുവാഴിത്തവുമാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ഈ വർഗ്ഗബോധം മലബാർ കർഷക സംഘത്തിന്റെ വളർച്ചയ്ക്ക് അടിത്തറ പാകി.
-
കുടിയാൻ നിയമ ഭേദഗതി: മുതുതലയുൾപ്പെടെയുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ നടന്ന നിരന്തരമായ കർഷക പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ ഫലമായി ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ 1939-ൽ ‘മലബാർ കുടിയാൻ ഭേദഗതി കമ്മിറ്റിയെ’ നിയമിക്കാൻ നിർബന്ധിതരായി. ഇത് പിന്നീട് വെറുംപാട്ടക്കാർക്ക് സംരക്ഷണം നൽകുന്ന നിയമനിർമ്മാണങ്ങളിലേക്ക് നയിച്ചു.
-
ഇടതുപക്ഷ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വേരോട്ടം: വള്ളുവനാട് പോലുള്ള യാഥാസ്ഥിതിക പ്രദേശങ്ങളിൽ കമ്യൂണിസ്റ്റ്-ഇടതുപക്ഷ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് ശക്തമായ വേരോട്ടമുണ്ടാക്കാൻ മുതുതല സമരം സഹായിച്ചു. ദേശീയ പ്രസ്ഥാനത്തെ സാമാന്യ ജനങ്ങളിലേക്ക്, പ്രത്യേകിച്ച് ദരിദ്ര കർഷകരിലേക്ക് എത്തിക്കാൻ ഇതിലൂടെ കഴിഞ്ഞു.
-
സാമൂഹിക പരിഷ്കരണം: ജാതീയമായ ഉച്ചനീചത്വങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള ഒരു വലിയ പ്രഹരം കൂടിയായിരുന്നു ഈ സമരം. ഊഴിയം വേലയും വഴിനടക്കാനുള്ള വിലക്കുകളും വലിയൊരളവോളം ലംഘിക്കപ്പെട്ടു.
ഉപസംഹാരമായി പറയുകയാണെങ്കിൽ, 1935-ലെ മുതുതല സമരം കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക ചരിത്രത്തിലെ ഒരു സുപ്രധാന നാഴികക്കല്ലാണ്. പിൽക്കാലത്ത് മലബാറിലുടനീളം ആഞ്ഞടിച്ച കരിവെള്ളൂർ, കാവുമ്പായി, കയ്യൂർ തുടങ്ങിയ വലിയ കർഷക പ്രക്ഷോഭങ്ങൾക്ക് ഒരു വഴികാട്ടിയായി വർത്തിച്ചത് മുതുതലയിലെ സാധാരണക്കാരായ കർഷകർ തെളിച്ച ഈ സമരപാതയായിരുന്നു.
അനുബന്ധം (Appendices)
അനുബന്ധം 1: മുതുതല സമരവുമായും മലബാർ കർഷക പ്രസ്ഥാനവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാന നേതാക്കൾ
-
ഇ.പി. ഗോപാലൻ: വള്ളുവനാട് മേഖലയിൽ കർഷകരെ സംഘടിപ്പിക്കുന്നതിൽ നിർണ്ണായക പങ്ക് വഹിച്ച കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടി (പിന്നീട് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി) നേതാവ്. പട്ടാമ്പി താലൂക്കിലെ കർഷക പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ നെടുന്തൂണായിരുന്നു അദ്ദേഹം.
-
പി. കൃഷ്ണപിള്ള: ‘കേരളത്തിലെ കമ്യൂണിസ്റ്റ് പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ’. മലബാറിലുടനീളം സഞ്ചരിച്ച് കർഷകരെയും തൊഴിലാളികളെയും സംഘടിപ്പിക്കുകയും മുതുതലയുൾപ്പെടെയുള്ള സമരങ്ങൾക്ക് ആശയപരമായ നേതൃത്വം നൽകുകയും ചെയ്തു.
-
ഇ.എം.എസ് നമ്പൂതിരിപ്പാട്: കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ രൂപീകരണത്തിൽ പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു. ജന്മി കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും ജന്മിത്വത്തിനെതിരെ കർഷകരെ ബോധവൽക്കരിക്കുകയും ആശയപരമായ അടിത്തറ നൽകുകയും ചെയ്തു.
-
എ.കെ. ഗോപാലൻ (എ.കെ.ജി): മലബാറിലെ കർഷക സമരങ്ങളുടെ മുന്നണിപ്പോരാളി. കർഷകരുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ അധികാരികളുടെ ശ്രദ്ധയിൽ കൊണ്ടുവരാൻ കാസർഗോഡ് നിന്നും തിരുവനന്തപുരത്തേക്ക് അദ്ദേഹം നയിച്ച പട്ടിണി ജാഥ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമാണ്.
അനുബന്ധം 2: കേരള ചരിത്രത്തിലെ മറ്റ് പ്രധാന കർഷക/സാമൂഹിക പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ (സമയരേഖ)
-
മൊറാഴ സമരം (1940): സാമ്രാജ്യത്വത്തിനും ജന്മിത്വത്തിനുമെതിരെ കണ്ണൂരിലെ മൊറാഴയിൽ നടന്ന സമരം. പോലീസ് വെടിവെപ്പിലും ഏറ്റുമുട്ടലിലും കലാശിച്ചു.
-
കയ്യൂർ സമരം (1941): കാസർഗോഡ് ജില്ലയിലെ കയ്യൂരിൽ കർഷകർ ജന്മിത്വത്തിനും സാമ്രാജ്യത്വത്തിനുമെതിരെ നടത്തിയ ഐതിഹാസിക പോരാട്ടം. നാല് കർഷക സഖാക്കളെ ബ്രിട്ടീഷ് സർക്കാർ തൂക്കിലിലേറ്റി.
-
കരിവെള്ളൂർ സമരം (1946): കുടിയൊഴിപ്പിക്കലിനും കരിഞ്ചന്തയ്ക്കുമതിരെ എ.വി. കുഞ്ഞമ്പുവിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ കണ്ണൂരിലെ കരിവെള്ളൂരിൽ നടന്ന രക്തരൂക്ഷിതമായ കർഷക സമരം.
-
കാവുമ്പായി സമരം (1946): പുനം കൃഷി ചെയ്യാനുള്ള അവകാശത്തിന് വേണ്ടി കണ്ണൂരിലെ കാവുമ്പായിയിൽ കർഷകർ നടത്തിയ സമരം.
-
പുന്നപ്ര-വയലാർ സമരം (1946): തിരുവിതാംകൂറിൽ സി.പി. രാമസ്വാമി അയ്യരുടെ സ്വതന്ത്ര തിരുവിതാംകൂർ വാദത്തിനും നാടുവാഴിത്തത്തിനുമെതിരെ തൊഴിലാളികളും കർഷകരും നടത്തിയ സായുധ പോരാട്ടം.
അവലംബം (References/Bibliography)
-
പണിക്കർ, കെ.എൻ. (1989). Against Lord and State: Religion and Peasant Uprisings in Malabar 1836-1921. ഒക്സ്ഫോർഡ് യൂണിവേഴ്സിറ്റി പ്രസ്സ്. (മലബാറിലെ ജന്മി-കുടിയാൻ ബന്ധങ്ങളെക്കുറിച്ചും ഭൂവുടമാ സമ്പ്രദായങ്ങളെക്കുറിച്ചുമുള്ള അടിസ്ഥാന വിവരങ്ങൾ).
-
രാധാകൃഷ്ണൻ, പി. (1989). Peasant Struggles, Land Reforms and Social Change: Malabar, 1836–1982. സേജ് പബ്ലിക്കേഷൻസ്. (സാമ്പത്തിക മാന്ദ്യവും കർഷകരുടെ മേൽ അത് ചെലുത്തിയ സ്വാധീനവും, കുടിയൊഴിപ്പിക്കലിന്റെ വ്യാപ്തിയും സംബന്ധിച്ച പഠനം).
-
നമ്പൂതിരിപ്പാട്, ഇ.എം.എസ്. (1943). കേരളം: മലയാളികളുടെ മാതൃഭൂമി. ദേശാഭിമാനി പബ്ലിക്കേഷൻസ്. (കോൺഗ്രസ് സോഷ്യലിസ്റ്റ് പാർട്ടിയുടെ രൂപീകരണവും കർഷക പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ഉദയവും സംബന്ധിച്ച രാഷ്ട്രീയ വിശകലനം).
-
കുറുപ്പ്, കെ.കെ.എൻ. (1989). Agrarian Struggles in Kerala. സി.ബി.എച്ച് പബ്ലിക്കേഷൻസ്. (അക്രമപ്പിരിവുകളെക്കുറിച്ചും കർഷകർ അനുഭവിച്ചിരുന്ന ചൂഷണങ്ങളെക്കുറിച്ചുമുള്ള വിശദമായ രേഖപ്പെടുത്തലുകൾ).
-
ഗോപാലൻ, എ.കെ. (1959). എന്റെ ജീവിത കഥ. ദേശാഭിമാനി ബുക്ക് ഹൗസ്. (മലബാറിലെ കർഷക സമരങ്ങളുടെ പ്രായോഗിക തലങ്ങളെക്കുറിച്ചും നേരിട്ടുള്ള അനുഭവങ്ങളെക്കുറിച്ചുമുള്ള വിവരണങ്ങൾ).
