കർണാടകയിലെ ബാഗൽകോട്ട് ജില്ലയിൽ, മലപ്രഭാ നദീതടത്തിലെ ചുവന്ന മണൽക്കൽ (Red Sandstone) പാറക്കെട്ടുകൾക്കിടയിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചരിത്രനഗരമാണ് ബദാമി. ഒരുകാലത്ത് ദക്ഷിണേന്ത്യയും മധ്യേന്ത്യയും അടക്കിഭരിച്ചിരുന്ന പ്രബലരായ ബദാമി ചാലൂക്യരുടെ (Badami Chalukyas) തലസ്ഥാനമായിരുന്നു ഈ പ്രദേശം. ‘വാതാപി‘ എന്നായിരുന്നു ഇതിന്റെ പഴയ പേര്. പ്രകൃതിദത്തമായ പാറക്കൂട്ടങ്ങളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഈ പ്രദേശം സൈനികപരമായും സാംസ്കാരികമായും ചാലൂക്യരുടെ ഏറ്റവും ശക്തമായ കേന്ദ്രമായിരുന്നു.

ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിന്റെ ആദ്യകാല കേന്ദ്രം ബദാമിക്ക് തൊട്ടടുത്തുള്ള ഐഹോളെ (Aihole) ആയിരുന്നു. തുടക്കത്തിൽ ഇവർ കാദമ്പരാജാക്കന്മാരുടെ സാമന്തന്മാരായി (Feudatories) കഴിഞ്ഞിരുന്നവരാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ക്രിസ്തുവർഷം 543-ൽ രാജവംശത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്ഥാപകനായ പുലകേശി ഒന്നാമൻ ഐഹോളെയിൽ നിന്നും തന്ത്രപ്രധാനമായ വാതാപിയിലേക്ക് തലസ്ഥാനം മാറ്റി. കുത്തനെയുള്ള വലിയ പാറക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വാതാപി ശത്രുക്കളിൽ നിന്ന് പ്രതിരോധിക്കാൻ ഏറ്റവും അനുയോജ്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി. അവിടെ അദ്ദേഹം ഒരു വലിയ കോട്ട നിർമ്മിക്കുകയും, അഗസ്ത്യ മുനിയുടെ പേരിൽ ഒരു കൃത്രിമ തടാകം (അഗസ്ത്യ തടാകം) പണികഴിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ വാതാപി ചാലൂക്യ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗമായി മാറി.

ആറാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യപകുതി വരെയാണ് (ഏകദേശം ക്രിസ്തുവർഷം 543 – 753) ബദാമി ചാലൂക്യരുടെ ഭരണം നിലനിന്നിരുന്നത്. ചാലൂക്യരുടെ വരവിനു മുൻപ് ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ പ്രാദേശികമായ ദ്രാവിഡ ആരാധനാക്രമങ്ങളും മാതൃദൈവ സങ്കല്പങ്ങളുമായിരുന്നു ശക്തമായിരുന്നത്.  പ്രകൃതിശക്തികളെയും കൃഷിയെയും മുൻനിർത്തിയുള്ള പൂജകളായിരുന്നു ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നത്.  അക്കാലത്ത് ദ്രാവിഡാരാധനപ്രകാരം അവർ ആരാധിച്ചിരുന്ന ലജ്ജാഗൗരിയെ പറ്റി താഴെ പറയുന്നുണ്ട്.

വൈദിക സ്വാധീനം

ചാലൂക്യരുടെ ഭരണകാലം ഉത്തരേന്ത്യൻ ചിന്തകളും ദക്ഷിണേന്ത്യൻ സംസ്കാരവും തമ്മിലുള്ള വലിയൊരു കൂട്ടിച്ചേർക്കലിന് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചു. വൈദിക കാലത്തെ പ്രകൃതി ആരാധനയിൽ നിന്നും മാറി, പുരാണങ്ങളിലെ ത്രിമൂർത്തികളായ ശിവൻ, വിഷ്ണു എന്നിവർക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന രീതിയിലേക്ക് മതം മാറിയ കാലമായിരുന്നു അത്. ചാലൂക്യർ ഇതിനെ ദ്രാവിഡ ശൈലിയുമായി കൂട്ടിയിണക്കി. ഉത്തരേന്ത്യയിൽ ഗുപ്തസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തകർച്ചയ്ക്ക് ശേഷം ശക്തമായ വൈദിക (ബ്രാഹ്മണ) മതരീതികൾ ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാരെ വല്ലാതെ ആകർഷിച്ചു. തങ്ങളുടെ അധികാരം ഉറപ്പിക്കുന്നതിനായി അവർ വൈദിക യാഗങ്ങളായ അശ്വമേധ യാഗം, വാജപേയ യാഗം എന്നിവ നടത്താൻ ആരംഭിച്ചു. പുരാണങ്ങളിലെ ത്രിമൂർത്തികളായ ശിവൻ, വിഷ്ണു എന്നിവർക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന ‘പുരാണ ഹൈന്ദവമതം‘ ഇതോടെ ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ വേരൂന്നി. ബദാമിയിലെ ഒന്ന്, രണ്ട്, മൂന്ന് ഗുഹകൾ ഈ ശൈവ-വൈഷ്ണവ ഭക്തി പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണങ്ങളാണ്. ഈ ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളെ പറ്റി താഴെ കൊടുക്കുന്നുണ്ട്. ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാർ തങ്ങളുടെ സാമ്രാജ്യത്വ ശക്തി ഉറപ്പിക്കുന്നതിനായി ഉത്തരേന്ത്യൻ വൈദിക രീതികളായ അശ്വമേധ യാഗം, വാജപേയ യാഗം, ഹിരണ്യഗർഭ യാഗം എന്നിവ വലിയ തോതിൽ നടത്തിയിരുന്നു. ബദാമി കോട്ടയിലെ ശിലാരേഖകളിൽ പുലകേശി ഒന്നാമൻ അശ്വമേധ യാഗം നടത്തിയതായി വ്യക്തമായി പറയുന്നുണ്ട്.

ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ചരിത്രത്തിൽ പ്രാദേശികമായ ദ്രാവിഡ ആചാരങ്ങളും ഉത്തരേന്ത്യയിൽ നിന്ന് വന്ന വൈദിക (ബ്രാഹ്മണ) മതരീതികളും തമ്മിൽ സമന്വയിപ്പിച്ചതിൽ ഏറ്റവും വലിയ പങ്കുവഹിച്ച രാജവംശമാണ് ബദാമി ചാലൂക്യർ. ആറാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ എട്ടാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള അവരുടെ ഭരണകാലം കേവലം രാഷ്ട്രീയമായ ഒരു മാറ്റം മാത്രമല്ല, വലിയൊരു സാംസ്കാരിക കൂട്ടിച്ചേർക്കലിന്റെ കാലം കൂടിയായിരുന്നു.

ജൈന സ്വാധീനം

ഇതേ കാലഘട്ടത്തിൽ തന്നെ കർണാടകത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും ജൈനമതം ശക്തമായി സ്വാധീനം ചെലുത്തിയിരുന്നു. രാജസഭയിലെ പല പ്രമുഖരും കച്ചവടക്കാരും ജൈനമതക്കാരായിരുന്നു. ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാർ എല്ലാ മതങ്ങളോടും സഹിഷ്ണുത കാണിച്ചവരായിരുന്നു. പുലകേശി രണ്ടാമന്റെ സഭയിലെ പ്രശസ്ത കവിയായിരുന്ന രവികീർത്തി ഒരു ജൈനമതസ്ഥനായിരുന്നു. ഈ സ്വാധീനത്തിന്റെ ഫലമായാണ് ബദാമിയിലെ നാലാമത്തെ ഗുഹ പൂർണ്ണമായും ജൈന തീർത്ഥങ്കരന്മാർക്കായി കൊത്തിയെടുക്കപ്പെട്ടത്.

ഈ മതങ്ങൾ കേവലം വിശ്വാസത്തിൽ ഒതുങ്ങിനിന്നില്ല; അവ ചാലൂക്യരുടെ കലയെയും വാസ്തുവിദ്യയെയും മാറ്റിമറിച്ചു. പാറകൾ കുഴിച്ച് ഗുഹകളുണ്ടാക്കാനും (Rock-cut caves), കല്ലുകൾ ഒന്നിനുമീതെ ഒന്നുവെച്ച് വലിയ ക്ഷേത്രങ്ങൾ (Structural temples) നിർമ്മിക്കാനും രാജാക്കന്മാർക്ക് പ്രചോദനമായത് ഈ മതപരമായ ഉണർവാണ്. ഉത്തരേന്ത്യൻ ‘നാഗര’ ശൈലിയും ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ‘ദ്രാവിഡ’ ശൈലിയും ഒത്തുചേർന്ന ‘വെസര’ (Vesara) എന്ന പുതിയൊരു വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലി രൂപപ്പെടാൻ ഇത് കാരണമായി. ഇതേ രാജാക്കന്മാർ തന്നെ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ പുരാതന ദ്രാവിഡ മാതൃദൈവ ആരാധനകളെയും നെഞ്ചോടു ചേർത്തു. ഇതിന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച ഉദാഹരണമാണ് മുൻപ് സൂചിപ്പിച്ച ലജ്ജാഗൗരി ആരാധന. കൃഷിക്കും ഉത്പാദനശേഷിക്കും പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന പുരാതന ദ്രാവിഡ സങ്കല്പമായ മാതൃദൈവത്തെ (Mother Goddess) ചാലൂക്യർ തങ്ങളുടെ പ്രമുഖ ക്ഷേത്രങ്ങളായ ബദാമിയിലും മഹാകൂടത്തിലും പ്രതിഷ്ഠിച്ച് ആരാധിച്ചു.

ബദാമിയുടെ ചരിത്രം യുദ്ധങ്ങളുടെയും വീര്യത്തിന്റെയും കഥകൾ നിറഞ്ഞതാണ്.

• പല്ലവരുമായുള്ള യുദ്ധം (ക്രിസ്തുവർഷം 642): ചാലൂക്യരിലെ ഏറ്റവും ശക്തനായ രാജാവായിരുന്നു പുലകേശി രണ്ടാമൻ (ഹർഷവർദ്ധനനെ തോൽപ്പിച്ച രാജാവ്). എന്നാൽ കാഞ്ചീപുരത്തെ പല്ലവ രാജാവായ നരസിംഹവർമ്മൻ ഒന്നാമൻ ബദാമി ആക്രമിക്കുകയും പുലകേശി രണ്ടാമനെ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കുകയും ചെയ്തു. പല്ലവ സൈന്യം ബദാമി നഗരം പൂർണ്ണമായി തകർത്തു. ഈ വിജയത്തോടെ നരസിംഹവർമ്മൻ ‘വാതാപികൊണ്ടാൻ’ (വാതാപി പിടിച്ചടക്കിയവൻ) എന്ന പദവി സ്വീകരിച്ചു. ഈ യുദ്ധകാലത്താണ് പ്രസിദ്ധമായ ‘വാതാപി ഗണപതി’ വിഗ്രഹം പല്ലവർ തമിഴ്‌നാട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നത്.

• ചാലൂക്യരുടെ തിരിച്ചുവരവ്: ഏകദേശം 13 വർഷത്തെ പല്ലവ ഭരണത്തിന് ശേഷം, പുലകേശി രണ്ടാമന്റെ മകനായ വിക്രമാദിത്യൻ ഒന്നാമൻ പല്ലവരെ തുരത്തി ബദാമി വീണ്ടെടുത്തു. പിന്നീട് വന്ന വിക്രമാദിത്യൻ രണ്ടാമന്റെ കാലത്താണ് പട്ടടക്കലിലെ ലോകപ്രശസ്തമായ വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്.

• സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ അസ്തമയം (ക്രിസ്തുവർഷം 753): എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തോടെ ചാലൂക്യരുടെ ഭരണം ദുർബലമായി. അവസാന ചാലൂക്യ രാജാവായിരുന്ന കീർത്തിവർമ്മൻ രണ്ടാമനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തന്നെ സാമന്തനായിരുന്ന ദന്തിദുർഗ്ഗൻ എന്ന രാഷ്ട്രകൂട (Rashtrakuta) രാജാവ് പരാജയപ്പെടുത്തി. ഇതോടെ ബദാമി ചാലൂക്യ വംശത്തിന് അന്ത്യമാവുകയും ദക്ഷിണേന്ത്യയുടെ അധികാരം രാഷ്ട്രകൂടരിലേക്ക് മാറുകയും ചെയ്തു.

ഒന്നാം ഗുഹാക്ഷേത്രം

ബദാമി ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളിലെ ഒന്നാമത്തെ ഗുഹ (Cave 1) ശൈവ ആരാധനാലയമാണ്. ഇതിന്റെ ചരിത്രവും സവിശേഷതകളും വിശദമായി താഴെ നൽകുന്നു:

• കാലഘട്ടം: ആറാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിലാണ് (ഏകദേശം ക്രിസ്തുവർഷം 550-579) ഈ ഗുഹ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്.

• രാജവംശം: ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ പ്രശസ്തരായ ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിന്റെ (Chalukya Dynasty) കാലത്താണ് ഇത് കൊത്തിയെടുക്കപ്പെട്ടത്. ബദാമി (പഴയ വാതാപി) അവരുടെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു.

• നിർമ്മാതാക്കൾ: ചാലൂക്യ രാജാവായിരുന്ന പുലകേശി ഒന്നാമന്റെ മകൻ കീർത്തിവർമ്മൻ ഒന്നാമന്റെ ഭരണകാലത്താണ് ഇതിന്റെ നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചതെന്നും, പിന്നീട് വന്ന മംഗളേശന്റെ കാലത്ത് പൂർത്തിയായെന്നുമാണ് ചരിത്രരേഖകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ബദാമിയിലെ ഗുഹകളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയത് ഒന്നാം ഗുഹയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.

വാസ്തുവിദ്യയും ഘടനയും (Architecture)

ചുവന്ന മണൽക്കല്ലിൽ (Red Sandstone) കൊത്തിയുണ്ടാക്കിയ ഈ ഗുഹാക്ഷേത്രം നിർമ്മാണ മികവിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്. ഇതിന് പ്രധാനമായും മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളുണ്ട്:

1. മുഖമണ്ഡപം (Verandah): ഗുഹയിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം കാണുന്ന നിരയൊപ്പിച്ച തൂണുകളുള്ള ഭാഗം.

2. മഹാമണ്ഡപം (Main Hall): ധാരാളം ശില്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വലിയ ഹാൾ.

3. ഗർഭഗൃഹം (Sanctum Sanctorum): ഏറ്റവും ഉള്ളിലായി കാണുന്ന വിശുദ്ധമായ മുറി. ഇവിടെ ഒരു ശിവലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു.

പ്രധാന ശില്പങ്ങളും സവിശേഷതകളും

ഒന്നാം ഗുഹയിലെ ശില്പങ്ങൾ ശൈവപുരാണങ്ങളിലെ പ്രധാന കഥകളെയും സങ്കല്പങ്ങളെയും ദൃശ്യവൽക്കരിക്കുന്നവയാണ്. അവയിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടവ താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

• പതിനെട്ടു കൈകളുള്ള നടരാജൻ (18-Armed Nataraja): ഗുഹയുടെ പ്രവേശന കവാടത്തിൽ വലതുവശത്തായി കാണുന്ന ഈ ശില്പം ലോകപ്രശസ്തമാണ്. താണ്ഡവനൃത്തം ആടുന്ന ശിവന്റെ ഈ രൂപത്തിന് 18 കൈകളുണ്ട്. ഈ കൈകൾ ഉപയോഗിച്ച് ഭരതനാട്യത്തിലെ 81 നൃത്തമുദ്രകൾ (ലളിതഹസ്തങ്ങൾ) ആവിഷ്കരിക്കാൻ സാധിക്കും വിധമാണ് ഇത് രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത് എന്നത് ചാലൂക്യൻ ശില്പകലയുടെ അത്യപൂർവ്വമായ മികവാണ്. ശിവന്റെ കൂടെ ഗണപതിയെയും നന്ദിയെയും ചെറിയ രൂപത്തിൽ ഇവിടെ കാണാം.

• ഹരിഹരൻ (Harihara): ഒരേ ശരീരത്തിൽ വലതുഭാഗം ശിവനായും (ശൈവ സങ്കല്പം) ഇടതുഭാഗം വിഷ്ണുവുമായും (വൈഷ്ണവ സങ്കല്പം) ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്ന മനോഹരമായ ശില്പം. ശിവന്റെ ഭാഗത്ത് മഴുവും പാമ്പും, വിഷ്ണുവിന്റെ ഭാഗത്ത് ശംഖും കാണാം. അക്കാലത്ത് ശൈവ-വൈഷ്ണവ വിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുണ്ടായിരുന്ന ഐക്യത്തെയാണ് ഈ ശില്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

• അർദ്ധനാരീശ്വരൻ (Ardhanarishvara): ശിവന്റെയും പാർവ്വതിയുടെയും പകുതി വീതം ചേർന്ന രൂപം. പുരുഷ-പ്രകൃതി ശക്തികളുടെ സമന്വയത്തെ ഇത് കാണിക്കുന്നു. ഈ ശില്പത്തിന് സമീപം കാളയും (നന്ദി) പാർവ്വതിയുടെ തോഴിയും നിൽക്കുന്നത് കാണാം.

• മറ്റു രൂപങ്ങൾ: ഗുഹയുടെ മേൽക്കൂരയിലും തൂണുകളിലുമായി മഹിഷാസുരമർദ്ദിനി (ദുർഗ്ഗ), വിഘ്നേശ്വരൻ, കാർത്തികേയൻ, പുരാണങ്ങളിലെ സമുദ്രമഥനം പോലുള്ള രംഗങ്ങൾ, പ്രേമമിഥുനങ്ങൾ (Couples) എന്നിവ വളരെ മനോഹരമായി കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. നാഗരാജാവായ അനന്തന്റെ മുകളിൽ ഇരിക്കുന്ന രീതിയിലുള്ള മേൽക്കൂരയിലെ ശില്പവും ശ്രദ്ധേയമാണ്.

സാംസ്കാരിക പ്രാധാന്യം

റോക്ക്-കട്ട് (Rock-cut) വാസ്തുവിദ്യയിൽ ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ശൈലിയും (Dravidian) ഉത്തരേന്ത്യൻ ശൈലിയും (Nagari) സമന്വയിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ‘വെസര’ (Vesara) ശൈലിയുടെ പ്രാരംഭ രൂപങ്ങൾ ഇവിടെ കാണാം. പിൽക്കാലത്ത് ദക്ഷിണേന്ത്യയിലുണ്ടായ മഹാക്ഷേത്രങ്ങളുടെ നിർമ്മാണത്തിന് അടിത്തറയിട്ടത് ബദാമിയിലെ ഇത്തരം ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളിലെ പരീക്ഷണങ്ങളായിരുന്നു.

രണ്ടാം ഗുഹാക്ഷേത്രം

ബദാമി ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളിലെ രണ്ടാമത്തെ ഗുഹ (Cave 2) പ്രധാനമായും വൈഷ്ണവ ആരാധനാലയമാണ് (വിഷ്ണുഭഗവാന് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടത്). ഒന്നാം ഗുഹയ്ക്ക് സമാനമായ നിർമ്മാണരീതിയാണെങ്കിലും വലിപ്പത്തിൽ ഇത് അല്പം ചെറുതാണ്. ഈ ഗുഹയുടെ ചരിത്രവും സവിശേഷതകളും താഴെ വിശദീകരിക്കുന്നു:

• കാലഘട്ടം: ആറാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ അവസാനത്തിൽ (ഏകദേശം ക്രിസ്തുവർഷം 6-ാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ഒടുവിൽ) തന്നെയാണ് ഇതും നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്. ഒന്നാം ഗുഹ നിർമ്മിച്ച് അധികം വൈകാതെ തന്നെ ഇതിന്റെ പണികളും നടന്നിരിക്കണം.

• രാജവംശം: ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിന്റെ കാലത്തുതന്നെയാണ് ഇതും കുഴിച്ചെടുത്തത്. വിഷ്ണുഭക്തരായിരുന്ന ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാർ തങ്ങളുടെ മതസൗഹാർദ്ദവും വൈഷ്ണവ സംസ്കാരത്തോടുള്ള ആഭിമുഖ്യവും പ്രകടിപ്പിക്കാനാണ് ഒന്നാം ഗുഹയ്ക്ക് ശേഷം ഈ വൈഷ്ണവ ഗുഹ നിർമ്മിച്ചത്.

വാസ്തുവിദ്യയും ഘടനയും (Architecture)

ഘടനയുടെ കാര്യത്തിൽ ഇത് ഒന്നാം ഗുഹയോട് ഏറെ സാദൃശ്യം പുലർത്തുന്നു. ചുവന്ന മണൽക്കല്ലിൽ തന്നെയാണ് ഇതും കൊത്തിയെടുത്തിരിക്കുന്നത്.

• വടക്കോട്ട് ദർശനമായിട്ടാണ് ഈ ഗുഹ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.

• ഇതിനും ഒരു മുഖമണ്ഡപം (Verandah), നാല് തൂണുകളുള്ള ഒരു മഹാമണ്ഡപം (Main Hall), ഉള്ളിലായി ഒരു ഗർഭഗൃഹം (Sanctum) എന്നിവയുണ്ട്.

• ഗുഹയുടെ മുൻഭാഗത്തേക്ക് കയറാൻ ഏതാനും പടികളുണ്ട്. ഈ പടികളുടെ ഇരുവശത്തുമായി കാവൽക്കാരായ ദ്വാരപാലകരുടെ ശില്പങ്ങളും, താഴെയായി കുറിയ രൂപത്തിലുള്ള ‘ഗണങ്ങൾ’ (Ganas) വിവിധ ഭാവങ്ങളിൽ നിൽക്കുന്നതും കാണാം.

പ്രധാന ശില്പങ്ങളും സവിശേഷതകളും

രണ്ടാം ഗുഹയിലെ ശില്പങ്ങൾ മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ പുരാണകഥകളെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവതാരങ്ങളെയും കേന്ദ്രീകരിച്ചുള്ളവയാണ്:

• വരാഹ മൂർത്തി (Varaha Avatar): വിഷ്ണുവിന്റെ വരാഹ (പന്നി) അവതാരത്തിന്റെ കൂറ്റൻ ശില്പമാണിത്. പ്രളയത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയ ഭൂമീദേവിയെ തന്റെ കൊമ്പിലുയർത്തി രക്ഷിക്കുന്ന വരാഹമൂർത്തിയെ ഇവിടെ കാണാം. പ്രപഞ്ചത്തെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന ശേഷനാഗത്തിന് മുകളിൽ നിൽക്കുന്ന രീതിയിലാണ് ഈ ശില്പം കൊത്തിയിരിക്കുന്നത്.

• ത്രിവിക്രമ രൂപം (Trivikrama/Vamana): മഹാബലിയെ പാതാളത്തിലേക്ക് ചവിട്ടിത്താഴ്ത്തുന്ന വാമനന്റെ വിശ്വരൂപമായ ത്രിവിക്രമന്റെ ഭീമാകാരമായ ശില്പമാണിത്. ഒരു കാൽ ഭൂമിയിലും മറ്റേ കാൽ ആകാശത്തേക്ക് ഉയർത്തി പ്രപഞ്ചം അളക്കുന്നതുമായ രൂപത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെ ഇവിടെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. കൂടെ വാമനൻ ഭിക്ഷ സ്വീകരിക്കുന്നതും, മഹാബലിയും, ശുക്രാചാര്യരും അടങ്ങുന്ന പുരാണ രംഗങ്ങളും കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.

• മേൽക്കൂരയിലെയും തൂണുകളിലെയും കലാവേലകൾ: ഗുഹയുടെ അകത്തെ മേൽക്കൂരയിൽ (Ceiling) മനോഹരമായ കൊത്തുപണികളുണ്ട്. പതിനാറ് ആരുകളുള്ള ഒരു ചക്രവും (Swastika/Wheel), അതിന്റെ നടുവിലായി മത്സ്യങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളും കൊത്തിയ ഒരു വൃത്തം കാണാം. കൂടാതെ ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നിവരുടെ ചിത്രങ്ങളും, പുരാണങ്ങളിലെ സമുദ്രമഥന ദൃശ്യങ്ങളും ഇവിടെയുണ്ട്. തൂണുകളിൽ പ്രണയമിഥുനങ്ങളുടെയും (Couples) പുഷ്പാലങ്കാരങ്ങളുടെയും സൂക്ഷ്മമായ ശില്പങ്ങൾ കാണാം.

• കൃഷ്ണലീലകൾ: ഈ ഗുഹയിലെ തൂണുകളുടെ മുകൾഭാഗത്തായി (Friezes) ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ ജനനം, പൂതനാമോക്ഷം, കാളിയമർദ്ദനം, ഗോവർദ്ധനോധാരണം തുടങ്ങിയ കൃഷ്ണലീലകൾ വളരെ ചെറിയ രൂപത്തിൽ നിരയായി കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നത് കാണാം.

പ്രാധാന്യം

ഒന്നാം ഗുഹയിലെ ശൈവസംസ്കാരത്തിൽ നിന്നും മൂന്നാം ഗുഹയിലെ വിപുലമായ വൈഷ്ണവ ശില്പകലയിലേക്കുമുള്ള ഒരു പരിവർത്തന ഘട്ടമായാണ് രണ്ടാം ഗുഹയെ ചരിത്രകാരന്മാർ കാണുന്നത്. വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരങ്ങളെ ഇത്രയും തന്മയത്വത്തോടെ പാറകളിൽ കൊത്തിയെടുക്കാനുള്ള ചാലൂക്യൻ ശില്പികളുടെ കഴിവ് ഇതിൽ വ്യക്തമായി കാണാം.

മൂന്നാം ഗുഹാക്ഷേത്രം

ബദാമി ഗുഹാക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും വലുതും, ഏറ്റവും മനോഹരവും, ചരിത്രപരമായി ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതുമായ ഗുഹയാണ് മൂന്നാമത്തെ ഗുഹ (Cave 3). ഇതും മഹാവിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒരു വൈഷ്ണവ ഗുഹയാണ്. ഈ ഗുഹയുടെ ചരിത്രവും പ്രത്യേകതകളും താഴെ വിശദീകരിക്കുന്നു:

• കൃത്യമായ കാലഘട്ടം: ബദാമിയിലെ മറ്റു ഗുഹകളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ഈ ഗുഹ നിർമ്മിച്ച കൃത്യമായ വർഷം ചരിത്രകാരന്മാർക്ക് അറിയാം. ഗുഹയ്ക്കുള്ളിലെ ഒരു തൂണിൽ കന്നഡ ലിപിയിലുള്ള ക്രിസ്തുവർഷം 578-ലെ (ശകവർഷം 500) ഒരു ശിലാരേഖയുണ്ട്.

• നിർമ്മാതാവ്: ചാലൂക്യ രാജാവായിരുന്ന കീർത്തിവർമ്മൻ ഒന്നാമന്റെ സഹോദരനും ഭരണാധികാരിയുമായിരുന്ന മംഗളേശൻ (Mangalesha) ആണ് ഈ ഗുഹ നിർമ്മിച്ചത്. തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഭരണകാലത്ത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുണ്യത്തിനായി (വിഷ്ണുഗൃഹം) ഇത് സമർപ്പിച്ചു എന്ന് ഈ ശിലാരേഖയിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്.

വാസ്തുവിദ്യയും ഘടനയും (Architecture)

ബദാമിയിലെ റോക്ക്-കട്ട് (Rock-cut) വാസ്തുവിദ്യയുടെ പരകോടിയാണ് മൂന്നാം ഗുഹ. മുൻപത്തെ രണ്ട് ഗുഹകളെക്കാൾ വിസ്താരമേറിയതാണ് ഇതിന്റെ ഘടന.

• ചുവന്ന മണൽക്കല്ലിൽ തന്നെയാണ് ഇതും കൊത്തിയെടുത്തിരിക്കുന്നത്. വടക്കോട്ട് ദർശനമായാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.

• ഗുഹയ്ക്ക് മുന്നിലായി വിശാലമായ ഒരു പീഠവും (Plinth) അതിൽ മൃഗങ്ങളുടെയും സിംഹങ്ങളുടെയും രൂപങ്ങളും കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.

• ഇതിന്റെ മുഖമണ്ഡപത്തിലേക്ക് കയറാൻ വലിയ പടികളുണ്ട്. വലിയ തൂണുകളാൽ അലങ്കരിച്ച മഹാമണ്ഡപവും, അതിനപ്പുറം വലിയൊരു ഗർഭഗൃഹവും ഇതിനുണ്ട്.

പ്രധാന ശില്പങ്ങളും സവിശേഷതകളും

അസാധാരണമായ വലിപ്പത്തിലും ജീവൻതുടിക്കുന്ന ഭാവത്തിലും കൊത്തിയെടുത്ത വൈഷ്ണവ ശില്പങ്ങളാണ് ഇവിടെയുള്ളത്:

• മഹാവിഷ്ണു (Sitting Vishnu): ആദിശേഷന്റെ (അനന്തൻ) മുകളിൽ ലക്ഷ്മീസമേതനായി ശാന്തഭാവത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ കൂറ്റൻ ശില്പം ഈ ഗുഹയിലെ പ്രധാന ആകർഷണമാണ്. നാലുകൈകളുള്ള വിഷ്ണു ഭഗവാന്റെ ഈ രൂപം ചാലൂക്യൻ ശില്പകലയുടെ അത്യുത്തമ ഉദാഹരണമാണ്.

• ഭൂവരാഹ മൂർത്തി (Varaha): രണ്ടാം ഗുഹയിലേതിനേക്കാൾ വലുതും കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മവുമായ കൊത്തുപണികളോടു കൂടിയ വരാഹ രൂപം ഇവിടെ കാണാം.

• നരസിംഹ മൂർത്തി (Narasimha): ശാന്തവും ഗാംഭീര്യവുമുള്ള ഭാവത്തിൽ നിൽക്കുന്ന മനുഷ്യശരീരവും സിംഹത്തലയുമുള്ള നരസിംഹമൂർത്തിയുടെ ഭീമാകാരമായ ശില്പം.

• ത്രിവിക്രമ രൂപം (Trivikrama): പ്രപഞ്ചം അളക്കുന്ന വിഷ്ണുവിന്റെ വിശ്വരൂപം അതിമനോഹരമായി ഇവിടെയും പുനഃസൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്.

• ഹരിഹരൻ (Harihara): ശിവനും വിഷ്ണുവും ചേർന്ന രൂപം ഒന്നാം ഗുഹയിലേതുപോലെ ഇവിടെയും വലിയ രീതിയിൽ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.

ചുവർചിത്രങ്ങൾ (Frescoes/Paintings)

ഇന്ത്യൻ ചിത്രകലയുടെ ചരിത്രത്തിൽ അജന്ത കഴിഞ്ഞാൽ ഏറ്റവും പഴക്കമുള്ള ഹൈന്ദവ ചുവർചിത്രങ്ങളുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നത് ഈ മൂന്നാം ഗുഹയുടെ മേൽക്കൂരയിലാണ്. കാലപ്പഴക്കം കൊണ്ട് പലതും നശിച്ചുപോയെങ്കിലും, ശിവ-പാർവ്വതി കല്യാണം, ഇന്ദ്രന്റെ സദസ്സ് തുടങ്ങിയ ചിത്രങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങൾ ഇപ്പോഴും ഇവിടെ കാണാം.

പ്രാധാന്യം

ബദാമി ഗുഹകളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും കൂടുതൽ സഞ്ചാരികളെ ആകർഷിക്കുന്നതും ഈ മൂന്നാം ഗുഹയാണ്. കൃത്യമായ നിർമ്മാണ തീയതി രേഖപ്പെടുത്തിയ ശിലാരേഖയുള്ളതിനാൽ, ആറാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ദക്ഷിണേന്ത്യൻ കലയുടെയും ചരിത്രത്തിന്റെയും കൃത്യമായ നാഴികക്കല്ലായി (Benchmark) ചരിത്രകാരന്മാർ ഈ ഗുഹയെ കണക്കാക്കുന്നു.

നാലാം ഗുഹാക്ഷേത്രം

ബദാമി ഗുഹാക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിലെ അവസാനത്തെ ഗുഹയായ നാലാമത്തെ ഗുഹ (Cave 4) മുന്നത്തെ മൂന്ന് ഗുഹകളിൽ നിന്നും തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണ്. ആദ്യത്തെ മൂന്ന് ഗുഹകളും ഹൈന്ദവ (ശൈവ-വൈഷ്ണവ) ആരാധനാലയങ്ങൾ ആയിരുന്നെങ്കിൽ, നാലാം ഗുഹ ഒരു ജൈന ഗുഹയാണ് (Jain Cave). ഈ ഗുഹയുടെ ചരിത്രവും സവിശേഷതകളും താഴെ വിശദീകരിക്കുന്നു:

• കാലഘട്ടം: ബദാമിയിലെ ഗുഹകളിൽ വെച്ച് ഏറ്റവും ഒടുവിലായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത് ഇതാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. ഇതിന്റെ നിർമ്മാണം ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ തുടക്കത്തിലോ മധ്യത്തിലോ (ഏകദേശം ക്രിസ്തുവർഷം 600 – 650) നടന്നതായാണ് ചരിത്രകാരന്മാരുടെ നിഗമനം.

• രാജവംശം: ഇതും ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാരുടെ കാലത്തുതന്നെയാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്. ചാലൂക്യ ഭരണാധികാരികൾക്ക് ജൈനമതത്തോടുണ്ടായിരുന്ന ആദരവും സഹിഷ്ണുതയുമാണ് ഈ ഗുഹയുടെ നിർമ്മാണത്തിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നത്. ഗുഹയ്ക്കുള്ളിലെ ഒരു കന്നഡ ശിലാരേഖയിൽ ചാലൂക്യ രാജാവായ പുലകേശി രണ്ടാമന്റെ ഭരണകാലത്തെക്കുറിച്ച് പരാമർശമുണ്ട്.

വാസ്തുവിദ്യയും ഘടനയും (Architecture)

മറ്റു മൂന്ന് ഗുഹകളെ അപേക്ഷിച്ച് വലിപ്പത്തിൽ ഇത് ചെറുതാണ്. എന്നാൽ ഉയരമുള്ള ഒരു പാറയുടെ മുകളിലാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇവിടെ നിന്നുള്ള ബദാമി അഗസ്ത്യ തടാകത്തിന്റെ (Agastya Lake) കാഴ്ച അതിമനോഹരമാണ്.

• മുൻപത്തെ ഗുഹകളെപ്പോലെ തന്നെ ഇതിനും ഒരു മുഖമണ്ഡപം (Verandah), തൂണുകളുള്ള ഒരു ഹാൾ (Main Hall), ഉള്ളിലായി ഒരു ഗർഭഗൃഹം (Sanctum) എന്നിവയുണ്ട്.

• ഇതിലെ തൂണുകളിൽ കൊത്തിയിരിക്കുന്ന ശില്പങ്ങൾ വളരെ നേർത്തതും മനോഹരവുമായ കൊത്തുപണികളാൽ സമൃദ്ധമാണ്.

പ്രധാന ശില്പങ്ങളും സവിശേഷതകളും

ജൈന തീർത്ഥങ്കരന്മാരുടെ വിപുലമായ ശില്പങ്ങളാണ് ഈ ഗുഹയിലുടനീളം കാണാൻ സാധിക്കുക:

• മഹാവീരൻ (Mahavira): ഗുഹയുടെ ഏറ്റവും ഉള്ളിലെ ഗർഭഗൃഹത്തിൽ (Sanctum) ജൈനമതത്തിലെ 24-ാമത്തെ തീർത്ഥങ്കരനായ വർത്തമാന മഹാവീരന്റെ വലിയൊരു ശില്പമുണ്ട്. ഒരു സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന (പദ്മാസനസ്ഥനായ) രീതിയിലാണ് ഈ രൂപം കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നത്.

• ബാഹുബലി / ഗോമടേശ്വരൻ (Bahubali): ഗുഹയുടെ വലതുവശത്തെ ചുവരിൽ ബാഹുബലിയുടെ നഗ്നമായ വലിയൊരു ശില്പമുണ്ട്. കഠിനമായ തപസ്സിലായിരിക്കുന്ന ബാഹുബലിയുടെ കാലുകളിലും കൈകളിലും വള്ളിച്ചെടികൾ പടർന്നു കയറുന്നതായും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാൽക്കൽ പാമ്പുകൾ നിൽക്കുന്നതായും വളരെ തന്മയത്വത്തോടെ ഇതിൽ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ബാഹുബലിയുടെ സഹോദരിമാരായ ബ്രാഹ്മിയും സുന്ദരിയും അരികിൽ നിൽക്കുന്നതും കാണാം.

• പാർശ്വനാഥൻ (Parshvanatha): 23-ാമത്തെ തീർത്ഥങ്കരനായ പാർശ്വനാഥന്റെ കൂറ്റൻ ശില്പം ഗുഹയുടെ ഇടതുവശത്തുണ്ട്. അഞ്ചോ ഏഴോ തലകളുള്ള ഒരു വലിയ നാഗം (ഫണം വിടർത്തി നിൽക്കുന്ന പാമ്പ്) അദ്ദേഹത്തിന് മുകളിൽ കുടപിടിച്ചു നിൽക്കുന്ന രീതിയിലാണ് ഈ ശില്പം ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നത്.

• മറ്റു തീർത്ഥങ്കരന്മാർ: ഗുഹയ്ക്കകത്തെ തൂണുകളിലും ചുവരുകളിലുമായി മറ്റ് നിരവധി ജൈന തീർത്ഥങ്കരന്മാരുടെ ചെറിയ രൂപങ്ങൾ ധ്യാനനിരതരായി നിൽക്കുന്നതും ഇരിക്കുന്നതുമായ ഭാവങ്ങളിൽ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.

• യക്ഷനും യക്ഷിയും: ജൈന പുരാണങ്ങളിലെ കാവൽക്കാരായ മാതംഗ യക്ഷന്റെയും സിദ്ധായിനി യക്ഷിയുടെയും ശില്പങ്ങളും ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ്.

പ്രാധാന്യം

ബദാമി ചാലൂക്യന്മാർ കേവലം ഒരു മതത്തെ മാത്രമല്ല, തങ്ങളുടെ രാജ്യത്തുണ്ടായിരുന്ന വൈവിധ്യമാർന്ന വിശ്വാസങ്ങളെ ഒരുപോലെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചിരുന്നു എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ തെളിവാണ് ഈ നാലാം ഗുഹ. ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ ജൈന വാസ്തുവിദ്യയുടെയും ശില്പകലയുടെയും ആദ്യകാല ഉദാഹരണങ്ങളിൽ ഒന്നായി ഈ ഗുഹ കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.

അഗസ്ത്യ തടാകം (Agastya Lake)

ബദാമിയിലെ ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾക്ക് അഭിമുഖമായി സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മനോഹരമായ കൃത്രിമ തടാകമാണ് അഗസ്ത്യ തടാകം (Agastya Lake). ഇതിന്റെ തീരത്തും തടാകത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള പാറക്കൂട്ടങ്ങൾക്ക് മുകളിലുമായി ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ നിരവധി അമ്പലങ്ങൾ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നുണ്ട്. അവയും അവയുടെ പ്രത്യേകതകളും താഴെ പറയുന്നവയാണ്:

1. ഭൂതനാഥ ക്ഷേത്രസമുച്ചയം (Bhutanatha Group of Temples)

അഗസ്ത്യ തടാകത്തിന്റെ കിഴക്കേ അറ്റത്ത്, വെള്ളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങി നിൽക്കുന്ന രീതിയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഈ ക്ഷേത്രമാണ് ബദാമിയിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ കാഴ്ചകളിൽ ഒന്ന്.

• പ്രത്യേകതകൾ: ശിവനെ ‘ഭൂതനാഥൻ’ (ഭൂതങ്ങളുടെ നാഥൻ) ആയിട്ടാണ് ഇവിടെ ആരാധിക്കുന്നത്. ഈ സമുച്ചയത്തിൽ പ്രധാനമായും രണ്ട് ഗ്രൂപ്പ് അമ്പലങ്ങളുണ്ട്.

• നിർമ്മാണം: ഇതിന്റെ പ്രധാന ഭാഗം 7-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബദാമി ചാലൂക്യന്മാരും, മുന്നിലെ മണ്ഡപം പിന്നീട് 11-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ കല്യാണി ചാലൂക്യന്മാരും നിർമ്മിച്ചതാണ്.

• ശില്പ ഭംഗി: ചുവന്ന മണൽക്കല്ലിൽ നിർമ്മിച്ച ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് പിന്നിലെ പാറകളിൽ കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്ന ശിവന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും മറ്റ് അവതാരങ്ങളുടെയും ശില്പങ്ങൾ പ്രശസ്തമാണ്. തടാകക്കരയിലെ കൽപ്പടവുകളും (Ghats) വൈകുന്നേരത്തെ സൂര്യാസ്തമയ സമയത്ത് തടാകത്തിലെ വെള്ളത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന ക്ഷേത്രത്തിന്റെ കാഴ്ചയും സഞ്ചാരികളെ ഏറെ ആകർഷിക്കുന്നു.

2. മല്ലികാർജ്ജുന ക്ഷേത്രസമുച്ചയം (Mallikarjuna Group of Temples)

ഭൂതനാഥ ക്ഷേത്രത്തിന് തൊട്ടടുത്തായി, തടാകത്തിന്റെ വടക്കുകിഴക്കൻ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒരു കൂട്ടം ചെറിയ അമ്പലങ്ങളാണിത്.

• പ്രത്യേകതകൾ: ഇതും ശിവ ആരാധനാലയമാണ്. കല്യാണി ചാലൂക്യന്മാരുടെ കാലത്താണ് (11-ാം നൂറ്റാണ്ട്) ഇവ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്.

• വാസ്തുവിദ്യ: ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ മേൽക്കൂരകൾ ‘ഫാംസന’ (Phamsana Style) അഥവാ പിരമിഡ് ആകൃതിയിൽ തട്ടുകളായിട്ടാണ് നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇവയുടെ പുറംചുവരുകൾ കൊത്തുപണികളില്ലാതെ തികച്ചും ലളിതമാണ്.

3. മാലേഗിത്തി ശിവാലയം (Malegitti Shivalaya)

അഗസ്ത്യ തടാകത്തിന്റെ വടക്ക് ഭാഗത്തുള്ള വലിയ പാറക്കൂട്ടത്തിന് (Northern Hill/Badami Fort) മുകളിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. തടാകത്തിന് വടക്കുഭാഗത്തുള്ള കുന്നിൻമുകളിലാണ് ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ബദാമി കോട്ട (Badami Fort) സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ദക്ഷിണേന്ത്യ ഭരിച്ചിരുന്ന ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിന്റെ സൈനിക ശക്തിയുടെയും വാസ്തുവിദ്യാ മികവിന്റെയും പ്രതീകമാണിത്.

• ചരിത്രം: ക്രിസ്തുവർഷം 650-നോടടുത്ത് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ ക്ഷേത്രം, ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ദ്രാവിഡ വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലിയിൽ ഇന്നേവരെ കേടുപാടുകൾ കൂടാതെ അവശേഷിക്കുന്ന ഏറ്റവും പഴക്കമേറിയ നാഴികക്കല്ലുകളിൽ ഒന്നാണ്.

• പേരിന് പിന്നിൽ: ‘മാലേഗിത്തി’ എന്നാൽ മാല കോർക്കുന്നവൾ (Garland maker) എന്നാണ് അർത്ഥം. വിനയാദിത്യ മഹാരാജാവിന്റെ കാലത്ത് ഒരു മാലാകാരൻ (മാല ഉണ്ടാക്കുന്നയാൾ) നിർമ്മിച്ച അമ്പലമായതിനാലാണ് ഈ പേര് വന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ചുവരുകളിൽ കാവൽക്കാരുടെയും പുരാണ കഥാപാത്രങ്ങളുടെയും മനോഹരമായ ശില്പങ്ങളുണ്ട്.

4. അപ്പർ ശിവാലയം (Upper Shivalaya)

വടക്കേ കുന്നിന്റെ (Northern Hill) ഏറ്റവും മുകളിലായി, ബദാമി കോട്ടയ്ക്കകത്താണ് ഈ ക്ഷേത്രമുള്ളത്.

• പ്രത്യേകതകൾ: 7-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ ക്ഷേത്രം ഇന്ന് ശിവാലയം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇത് മഹാവിഷ്ണുവിന് വേണ്ടി നിർമ്മിച്ചതായിരുന്നു എന്നാണ് ചരിത്രകാരന്മാർ പറയുന്നത്. ഇതിന്റെ ചുവരുകളിൽ കൃഷ്ണലീലകളും, ഗോവർദ്ധന പർവ്വതമുയർത്തുന്ന കൃഷ്ണന്റെയും, കാളിയമർദ്ദനത്തിന്റെയും ശില്പങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇവിടെ നിന്നാൽ അഗസ്ത്യ തടാകത്തിന്റെയും ബദാമി നഗരത്തിന്റെയും പൂർണ്ണമായ ദൃശ്യം (Panoramic View) ലഭിക്കും.

5. ലോവർ ശിവാലയം (Lower Shivalaya)

അപ്പർ ശിവാലയത്തിന് അല്പം താഴെയായി കോട്ടയിലേക്കുള്ള വഴിയിലാണ് ഇത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.

• പ്രത്യേകതകൾ: പണ്ടുകാലത്ത് ഗണപതിക്ക് വേണ്ടി നിർമ്മിച്ച ക്ഷേത്രമായിരുന്നു ഇത്. 16-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നടന്ന യുദ്ധങ്ങളിൽ ഇതിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും തകർക്കപ്പെട്ടു. ഇന്ന് ഇതിന്റെ ഗർഭഗൃഹത്തിന്റെ ഭാഗം മാത്രമാണ് അവശേഷിക്കുന്നത്. ചാലൂക്യന്മാരുടെ ആദ്യകാല ദ്രാവിഡ നിർമ്മാണ രീതി ഇതിൽ കാണാം. തടാകക്കരയിലെ ഈ ക്ഷേത്രങ്ങളെല്ലാം ചേർന്ന് ബദാമിക്ക് ചരിത്രപരവും സാംസ്കാരികവുമായ ഒരു പ്രത്യേക ഭംഗി നൽകുന്നു. ലോവർ ശിവാലയത്തിലാണ് ഒരുകാലത്ത് പ്രശസ്തമായ ‘വാതാപി ഗണപതി‘ പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരുന്നത്. പല്ലവർ ബദാമി ആക്രമിച്ചപ്പോൾ ഈ വിഗ്രഹം ഇവിടെ നിന്നും തമിഴ്‌നാട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി (ഇതാണ് പ്രശസ്തമായ ‘വാതാപി ഗണപതിം ഭജേ…‘ എന്ന കീർത്തനത്തിന് ആധാരമായ വിഗ്രഹം).

കോട്ടയിലെ പള്ളി (Malik Karim Dargah):

ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ ഭരണകാലത്ത് കോട്ടയ്ക്കകത്ത് നിർമ്മിച്ച ഒരു പള്ളിയും ഇതിനോട് ചേർന്നുണ്ട്.

ബദാമികോട്ടയുടെ ചരിത്ര പശ്ചാത്തലം

• നിർമ്മാണം: ക്രിസ്തുവർഷം 543-ൽ ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിന്റെ സ്ഥാപകനായ പുലകേശി ഒന്നാമനാണ് ഈ കോട്ട നിർമ്മിച്ചത്. പ്രകൃതിദത്തമായിത്തന്നെ കുത്തനെയുള്ള പാറക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ കുന്ന് തന്ത്രപ്രധാനമായ ഒരു കോട്ട പണിയാൻ ഏറ്റവും അനുയോജ്യമാണെന്ന് അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി.

• തലസ്ഥാനം: ഈ കോട്ട നിർമ്മിച്ചതിനു ശേഷമാണ് ചാലൂക്യന്മാർ തങ്ങളുടെ തലസ്ഥാനം ഐഹോളിൽ (Aihole) നിന്നും വാതാപിയിലേക്ക് (ഇന്നത്തെ ബദാമി) മാറ്റിയത്.

• യുദ്ധങ്ങൾ: പല്ലവ രാജാവായ നരസിംഹവർമ്മൻ ഒന്നാമൻ ക്രിസ്തുവർഷം 642-ൽ ചാലൂക്യരെ പരാജയപ്പെടുത്തി ബദാമി കോട്ട പിടിച്ചെടുക്കുകയും നഗരം തകർക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് ചാലൂക്യർ ഇത് തിരിച്ചുപിടിച്ചു. കാലങ്ങൾക്കു ശേഷം വിജയനഗര രാജാക്കന്മാരും, ടിപ്പു സുൽത്താനും ഈ കോട്ടയിൽ അറ്റകുറ്റപ്പണികൾ നടത്തുകയും തങ്ങളുടെ സൈനിക കേന്ദ്രമാക്കുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

കോട്ടയുടെ ഘടനയും സവിശേഷതകളും

കോട്ടയിലേക്ക് കയറുന്നത് മുതൽ മുകളിൽ എത്തുന്നതുവരെ ചരിത്രപരമായ നിരവധി കാഴ്ചകൾ കാണാം:

• പ്രകൃതിദത്തമായ പ്രതിരോധം: വലിയ ചുവരുകൾ കെട്ടുന്നതിന് പകരം, അവിടുത്തെ കൂറ്റൻ മണൽക്കൽ പാറകളെത്തന്നെയാണ് കോട്ടയുടെ മതിലുകളായി ചാലൂക്യർ ഉപയോഗിച്ചത്. ശത്രുക്കൾക്ക് എളുപ്പത്തിൽ കയറാൻ കഴിയാത്ത വിധം കുത്തനെയുള്ള മലയിടുക്കുകളിലൂടെയാണ് കോട്ടയിലേക്കുള്ള വഴി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നത്.

• വലിയ പ്രവേശന കവാടങ്ങൾ: കോട്ടയ്ക്ക് കാവലായി പാറകളിൽ കൊത്തിയുണ്ടാക്കിയ വലിയ കവാടങ്ങളും വാതിലുകളും കാവൽപ്പുരകളും കാണാം.

• ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ പീരങ്കി (The Cannon): കോട്ടയുടെ ഏറ്റവും മുകളിലായി ടിപ്പു സുൽത്താന്റെ കാലത്തുള്ള ഒരു വലിയ പീരങ്കി ഇപ്പോഴും സംരക്ഷിച്ചുവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇവിടെ നിന്നാൽ ബദാമി നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ ദൃശ്യവും കാണാൻ സാധിക്കും.

• ഭൂഗർഭ അറകളും ഖജനാവും: സൈന്യത്തിന് ഒളിച്ചിരിക്കാനുള്ള അറകൾ, ആയുധപ്പുരകൾ (Granaries), രാജാവിന്റെ ഖജനാവ് എന്നിവയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കോട്ടയ്ക്കകത്തുണ്ട്.

ബദാമിയിലെ ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾ കാണാൻ എത്തുന്നവർ തീർച്ചയായും സന്ദർശിക്കേണ്ട ഒന്നാണ് ഈ കോട്ട. മലമുകളിലേക്കുള്ള കയറ്റവും ചരിത്രശേഷിപ്പുകളും സഞ്ചാരികൾക്ക് വ്യത്യസ്തമായ ഒരു അനുഭവം നൽകും.

ലജ്ജാഗൗരി (Lajja Gauri)

ലജ്ജാഗൗരി (Lajja Gauri) എന്നത് ഭാരതീയ പുരാണങ്ങളിലും ശില്പകലയിലും കാണപ്പെടുന്ന, സമൃദ്ധി, പ്രജനനം (Fertility), പ്രകൃതിശക്തി എന്നിവയുടെ പ്രതീകമായ ഒരു പുരാതന ദേവി സങ്കല്പമാണ്. ബദാമിയിലെയും സമീപ പ്രദേശങ്ങളിലെയും ചാലൂക്യൻ ശില്പങ്ങളിൽ ഈ ദേവീരൂപം വളരെ പ്രാധാന്യത്തോടെ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്. ലജ്ജാഗൗരിയുടെ പ്രധാന സവിശേഷതകളും ചരിത്രവും താഴെ പറയുന്നവയാണ്. ലജ്ജാഗൗരി ശില്പങ്ങൾ ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ തന്നെ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന പ്രത്യേക ഘടനയുള്ളവയാണ്:

• താമരപ്പൂവ് കൊണ്ടുള്ള തല: ഈ ദേവി രൂപങ്ങൾക്ക് മനുഷ്യന്റെ തലയ്ക്ക് പകരം വിരിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ഒരു താമരപ്പൂവാണ് (Lotus) ഉണ്ടാകാറുള്ളത്. താമര പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വികാസത്തെയും ശുദ്ധിയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

• രൂപം: ദേവി മലർന്നു കിടക്കുന്ന രീതിയിലോ, അല്ലെങ്കിൽ പ്രസവത്തിന് സമാനമായ ഭാവത്തിൽ കാലുകൾ ഇരുവശത്തേക്കും അകത്തി മടക്കി ഇരിക്കുന്ന (Squatting/Birth-giving posture) രീതിയിലോ ആണ് ചിത്രീകരിക്കാറുള്ളത്.

• നഗ്നത: പൂർണ്ണ നഗ്നയായ രൂപമാണെങ്കിലും ദേവിയുടെ കൈകളിൽ വളകളും കഴുത്തിൽ മാലകളും കാണാം. ഒരു സ്ത്രീയുടെ ഉത്പാദന ശേഷിയെയും (Fertility) പ്രകൃതിയുടെ ജീവൻ നൽകാനുള്ള കഴിവിനെയുമാണ് ഈ നഗ്നതയിലൂടെയും ഭാവത്തിലൂടെയും പുരാതന ശില്പികൾ ആവിഷ്കരിച്ചത്.

പേരിന് പിന്നിൽ

‘ലജ്ജ’ എന്നാൽ നാണം എന്നും ‘ഗൗരി’ എന്നാൽ പാർവ്വതി എന്നുമാണ് അർത്ഥം. നഗ്നയായ രൂപമായതിനാലും മുഖമില്ലാത്തതിനാലും ചരിത്രകാരന്മാരാണ് ഈ ദേവിക്ക് ‘ലജ്ജാഗൗരി’ എന്ന പേര് നൽകിയത്. എന്നാൽ പുരാണങ്ങളിൽ അദിതി, രേണുക, യെല്ലമ്മ, കോട്ടവി എന്നീ പേരുകളിലും ഈ സങ്കല്പം അറിയപ്പെടുന്നുണ്ട്.

ആരാധനയും പ്രാധാന്യവും

• പ്രജനനത്തിന്റെ ദേവി (Goddess of Fertility): പുരാതന കാലത്ത് കൃഷി നന്നായി ഉണ്ടാകാനും, സ്ത്രീകൾക്ക് സുഖപ്രസവത്തിനും, ദമ്പതികൾക്ക് കുട്ടികളുണ്ടാകാനും വേണ്ടിയാണ് ലജ്ജാഗൗരിയെ പ്രധാനമായും ആരാധിച്ചിരുന്നത്.

• ചരിത്രം: സിന്ധുനദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെ കാലം മുതൽക്കേ ഇത്തരം മാതൃദൈവ (Mother Goddess) ആരാധനകൾ ഇന്ത്യയിലുണ്ടായിരുന്നു. ആറാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ എട്ടാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള ചാലൂക്യൻ കാലഘട്ടത്തിലാണ് ലജ്ജാഗൗരി ശില്പങ്ങൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്.

ബദാമിയിലെ ഗുഹകളിലും (പ്രത്യേകിച്ച് കവാടങ്ങളിലും തൂണുകളുടെ അടിഭാഗത്തും), ബദാമി കോട്ടയിലെ മ്യൂസിയത്തിലും വളരെ വ്യക്തമായി കൊത്തിയെടുത്ത ലജ്ജാഗൗരി ശില്പങ്ങൾ കാണാം. ബദാമിക്ക് അടുത്തുള്ള മഹാകൂട (Mahakuta) ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിലും വളരെ പ്രശസ്തമായ ഒരു ലജ്ജാഗൗരി വിഗ്രഹമുണ്ട്. ഇന്നും മഹാരാഷ്ട്രയിലെയും കർണാടകയിലെയും ചില ഗ്രാമീണ മേഖലകളിൽ കുട്ടികളുണ്ടാകാനും കൃഷി അഭിവൃദ്ധിപ്പെടാനും ഈ ദേവിയെ ആരാധിക്കുന്ന ചടങ്ങുകളുണ്ട്.

ഇന്ന് ബദാമി ശാന്തമായ ഒരു വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രമാണ്. എങ്കിലും അവിടുത്തെ നാല് ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളും, തടാകക്കരയിലെ ഭൂതനാഥ ക്ഷേത്രവും, മലമുകളിലെ കോട്ടയും ഇന്നും വിളിച്ചോതുന്നത് ഒന്നരനൂറ്റാണ്ടിലധികം ദക്ഷിണേന്ത്യയെ വിറപ്പിച്ച ഒരു മഹാസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സംസ്കാരവും, മതസൗഹാർദ്ദവും, കല്ലുകളിൽ വിരിഞ്ഞ അത്യപൂർവ്വ കലാവൈഭവവുമാണ്.