ലോകചരിത്രത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും പഴക്കം ചെന്ന സർവകലാശാലകളിലൊന്നായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന തക്ഷശില (Taxila), ഭാരതീയ വിജ്ഞാനീയത്തിന്റെ തിളക്കമാർന്ന അധ്യായമാണ്. ഇന്നത്തെ പാക്കിസ്ഥാനിലെ പഞ്ചാബ് പ്രവിശ്യയിൽ, റാവൽപിണ്ടിക്ക് സമീപം സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന ഈ വിദ്യാകേന്ദ്രം, ആധുനിക സർവകലാശാലകൾക്കും സഹസ്രാബ്ദങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് അറിവിന്റെ വെളിച്ചം ലോകത്തിന് പകർന്നു നൽകി. തക്ഷശിലയുടെ ചരിത്ര പശ്ചാത്തലം വളരെ വിപുലമാണ്. അതിന്റെ തുടക്കം, പാഠ്യപദ്ധതി, പുരാവസ്തു ഗവേഷണ ഫലങ്ങൾ എന്നിവ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ, അത് വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത് എന്നും പിന്നീട് ബൗദ്ധ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ കേന്ദ്രമായി വളർന്നു എന്നും മനസ്സിലാക്കാം.

ചരിത്രപശ്ചാത്തലം

നളന്ദ സർവകലാശാല സ്ഥാപിതമാകുന്നതിനും നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുമ്പ്, ഏകദേശം ക്രി.മു. 6-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ (ചില ചരിത്രകാരന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ക്രി.മു 1000-ൽ) തക്ഷശില ഒരു പ്രമുഖ വിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രമായി വളർന്നിരുന്നു. തക്ഷശില സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്നത് പുരാതന ഭാരതത്തിന്റെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ കവാടമായ ഗാന്ധാര ദേശത്തായിരുന്നു; ഗാന്ധാര ദേശത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഈ നഗരം സിന്ധു നദീതട സംസ്കാരത്തിന്റെയും മധ്യേഷ്യൻ സംസ്കാരങ്ങളുടെയും സംഗമഭൂമി കൂടിയായിരുന്നു. രാമായണത്തിലെ ഭരതന്റെ പുത്രനായ തക്ഷൻ ആണ് ഈ നഗരം സ്ഥാപിച്ചതെന്ന് ഐതിഹ്യങ്ങൾ പറയുന്നു. ഏഷ്യയുടെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വ്യാപാരികളുടെയും സഞ്ചാരികളുടെയും സംഗമസ്ഥാനമായിരുന്നു ഈ നഗരം. തക്ഷശിലയുടെ തുടക്കം ബൗദ്ധപാരമ്പര്യത്തിൽ നിന്നായിരുന്നില്ല, അത് വൈദികപാരമ്പര്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഒരു വിദ്യാഭ്യാസ കേന്ദ്രമായിരുന്നു.

വൈദിക പാരമ്പര്യം (Vedic/Hindu Roots)

• കാലഘട്ടം: തക്ഷശിലയുടെ വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾ ക്രി.മു. 6-ാം നൂറ്റാണ്ട് മുതലെങ്കിലും സജീവമായിരുന്നു. ഇത് ഗൗതമ ബുദ്ധന്റെ കാലഘട്ടത്തിന് മുൻപോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആദ്യകാല ജീവിതത്തിലോ ഉള്ള സമയമാണ്.

• ഐതിഹ്യം: രാമായണത്തിൽ, അയോധ്യാ രാജാവായിരുന്ന ഭരതന്റെ മകൻ തക്ഷൻ സ്ഥാപിച്ച നഗരമാണ് തക്ഷശിലയെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഈ ബന്ധം അതിന്റെ വൈദിക പശ്ചാത്തലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

• പാഠ്യപദ്ധതി: തക്ഷശിലയിലെ ആദ്യകാല പാഠ്യപദ്ധതികളിൽ വേദങ്ങൾ, ഉപനിഷത്തുകൾ, വേദാംഗങ്ങൾ, സംസ്കൃത വ്യാകരണം (പാണിനിയുടെ രചനകൾ), യുദ്ധതന്ത്രം, രാഷ്ട്രതന്ത്രം എന്നിവയ്ക്കായിരുന്നു പ്രധാന പ്രാധാന്യം.

• പ്രമുഖർ: സംസ്കൃത വ്യാകരണത്തിന്റെ പിതാവായ പാണിനി വൈദിക പാരമ്പര്യത്തിന്റെ പ്രമുഖനായ വ്യക്തിയായിരുന്നു.

ബൗദ്ധപാരമ്പര്യത്തിന്റെ വളർച്ച

തക്ഷശില ഒരു ബൗദ്ധ സ്ഥാപനമായി ഉടലെടുത്തതല്ലെങ്കിലും, ബുദ്ധന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ അതിന്റെ പ്രശസ്തി വർധിച്ചു.

• ജാതക കഥകൾ: ബുദ്ധന്റെ മുൻ ജന്മങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകളായ ജാതകങ്ങളിൽ തക്ഷശിലയെ അറിവിന്റെ കേന്ദ്രമായി പലപ്പോഴും പരാമർശിക്കുന്നു. ഇത് ബുദ്ധമതത്തിന്റെ സ്വാധീനം അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു.

• മൗര്യ സാമ്രാജ്യം: ചന്ദ്രഗുപ്ത മൗര്യന്റെയും ചാണക്യന്റെയും ഭരണത്തിന് ശേഷം, അശോക ചക്രവർത്തിയുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ (ക്രി.മു. 3-ാം നൂറ്റാണ്ട്), തക്ഷശില ഒരു വലിയ ബൗദ്ധമത തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രമായി രൂപാന്തരപ്പെട്ടു.

• നിർമ്മിതികൾ: അശോക ചക്രവർത്തി ഇവിടെ പ്രസിദ്ധമായ ധർമ്മരാജിക സ്തൂപം നിർമ്മിച്ചു. ഇതോടെ ബുദ്ധമത തത്വചിന്തയും പഠനവും പ്രധാന പാഠ്യവിഷയങ്ങളായി മാറി.

ചുരുക്കത്തിൽ, തുടക്കം വൈദികം; വളർച്ച വൈദിക-ബൗദ്ധ ആശയങ്ങളുടെ സംഗമം എന്ന നിലയിലായിരുന്നു തക്ഷശിലയുടെ ചരിത്രം.

വിദ്യാഭ്യാസ രീതിയും പ്രത്യേകതകളും

തക്ഷശില ഇന്നത്തെ സർവകലാശാലകളെപ്പോലെ ഒറ്റപ്പെട്ട വലിയൊരു കെട്ടിടമായിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, അറിവ് തേടിയെത്തുന്നവർക്ക് അഭയമരുളുന്ന നൂറുകണക്കിന് ഗുരുകുലങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഒരു വിദ്യാഭ്യാസ നഗരം ആയിരുന്നു അത്.

• പ്രവേശനം: സാധാരണയായി 16 വയസ്സ് പൂർത്തിയായ വിദ്യാർത്ഥികൾക്കാണ് ഇവിടെ പ്രവേശനം നൽകിയിരുന്നത്.

• സ്വാതന്ത്ര്യം: പാഠ്യപദ്ധതികളോ പരീക്ഷകളോ നിർബന്ധിതമായിരുന്നില്ല. വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് തങ്ങൾക്ക് ഇഷ്ടപ്പെട്ട അധ്യാപകരെ തിരഞ്ഞെടുക്കാനും, അധ്യാപകർക്ക് തങ്ങൾക്ക് യോഗ്യരെന്നു തോന്നുന്ന ശിഷ്യരെ സ്വീകരിക്കാനും സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ടായിരുന്നു.

• പഠനരീതി: ഒരു വിഷയം പൂർണ്ണമായി പഠിച്ചു എന്ന് ഗുരുവിന് ബോധ്യപ്പെടുന്നത് വരെ പഠനം തുടരും. രാജകുമാരന്മാരും സാധാരണക്കാരും ഇവിടെ ഒരേപോലെ വിദ്യ അഭ്യസിച്ചിരുന്നു.

പഠനവിഷയങ്ങൾ

ലോകത്തിന്റെ നാനാഭാഗങ്ങളിൽ നിന്നുമായി പതിനായിരത്തിലധികം വിദ്യാർത്ഥികൾ ഇവിടെ പഠിച്ചിരുന്നു. പ്രധാനമായും 18-ഓളം വിദ്യകളും 64 കലകളുമാണ് ഇവിടെ പരിശീലിപ്പിച്ചിരുന്നത്.

1. വേദങ്ങളും ഉപനിഷത്തുകളും: ഭാരതീയ ദർശനങ്ങളുടെ അടിത്തറ.

2. വൈദ്യശാസ്ത്രം (Medicine & Surgery): ആയുർവേദത്തിനും ശസ്ത്രക്രിയയ്ക്കും വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകിയിരുന്നു.

3. യുദ്ധതന്ത്രം (Military Science): ധനുർവേദവും ആയുധപരിശീലനവും.

4. രാഷ്ട്രതന്ത്രം (Politics): രാജ്യഭരണം, നയതന്ത്രം എന്നിവ.

5. മറ്റു വിഷയങ്ങൾ: ഗണിതം, ജ്യോതിശാസ്ത്രം, നിയമം, വാണിജ്യം, സംഗീതം, നൃത്തം, ചിത്രകല.

തക്ഷശിലയിലെ ഇതിഹാസ തുല്യരായ പ്രതിഭകൾ

തക്ഷശിലയുടെ യശസ്സ് വാനോളമുയർത്തിയത് അവിടെ പഠിപ്പിച്ചിരുന്ന ആചാര്യന്മാരും അവിടെ നിന്ന് പഠിച്ചിറങ്ങിയ ശിഷ്യന്മാരുമാണ്. തക്ഷശില സർവകലാശാലയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും തിളക്കമാർന്ന അധ്യായം അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന ഗുരുക്കന്മാരും അവിടെ നിന്ന് പഠിച്ചിറങ്ങിയ പ്രതിഭകളുമാണ്. ഭാരതീയ ചരിത്രത്തെയും ലോക വിജ്ഞാനത്തെയും സ്വാധീനിച്ച ആ പ്രമുഖ വ്യക്തികളെക്കുറിച്ചുള്ള വിവരങ്ങൾ താഴെ നൽകുന്നു.

• ചാണക്യൻ (കൗട്ടില്യൻ / വിഷ്ണുഗുപ്തൻ): ലോകപ്രശസ്തമായ ‘അർത്ഥശാസ്ത്രം’ രചിച്ച ചാണക്യൻ തക്ഷശിലയിലെ ആചാര്യനായിരുന്നു. മൗര്യസാമ്രാജ്യ സ്ഥാപകനായ ചന്ദ്രഗുപ്തനെ വാർത്തെടുത്തത് തക്ഷശിലയുടെ മണ്ണിൽ വെച്ചാണ്. തക്ഷശിലയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ ആചാര്യനായിരുന്നു ചാണക്യൻ. അദ്ദേഹം രചിച്ച ‘അർത്ഥശാസ്ത്രം’ എന്ന ഗ്രന്ഥം ഇന്നും ഭരണകൂടതന്ത്രങ്ങളുടെയും സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാന പ്രമാണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. മൗര്യ സാമ്രാജ്യം സ്ഥാപിക്കാൻ ചന്ദ്രഗുപ്തനെ പരിശീലിപ്പിച്ചതും അദ്ദേഹമാണ്. രാഷ്ട്രമീമാംസ (Political Science), സാമ്പത്തികശാസ്ത്രം എന്നിവയിൽ അഗ്രഗണ്യനായിരുന്നു ചാണക്യൻ.

• പാണിനി (Panini): സംസ്കൃത വ്യാകരണത്തിന് അടിത്തറയിട്ട, ‘അഷ്ടാധ്യായി’യുടെ കർത്താവായ പാണിനി തക്ഷശിലയിലെ വിദ്യാർത്ഥിയായിരുന്നു. ലോകത്തിലെ എക്കാലത്തെയും മികച്ച ഭാഷാശാസ്ത്രജ്ഞരിൽ ഒരാൾ. സംസ്കൃത വ്യാകരണത്തെ ക്രമപ്പെടുത്തിയ ‘അഷ്ടാധ്യായി’ (Ashtadhyayi) എന്ന മഹത്തായ ഗ്രന്ഥം ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയാണ്. ഭാഷയുടെ ഘടനയെ ശാസ്ത്രീയമായി വിശകലനം ചെയ്ത ആദ്യ വ്യക്തിയാണ് പാണിനി. ഭാഷാശാസ്ത്രം, വ്യാകരണം എന്നിവയായിരുന്നു പ്രധാനം.

• ശുശ്രുതൻ (Sushruta): “ശസ്ത്രക്രിയയുടെ പിതാവ്” എന്നറിയപ്പെടുന്ന ശുശ്രുതൻ, പ്ലാസ്റ്റിക് സർജറി ഉൾപ്പെടെയുള്ള സങ്കീർണ്ണമായ ശസ്ത്രക്രിയകൾ പഠിപ്പിച്ചത് ഇവിടെയാണ്. തക്ഷശിലയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു വലിയ നാമമാണ് ശുശ്രുതൻ. ‘പ്ലാസ്റ്റിക് സർജറിയുടെ പിതാവ്’ എന്ന് അദ്ദേഹം അറിയപ്പെടുന്നു. മൂക്ക് വച്ചുപിടിപ്പിക്കൽ (Rhinoplasty), തിമിര ശസ്ത്രക്രിയ, സിസേറിയൻ തുടങ്ങിയ സങ്കീർണ്ണമായ ശസ്ത്രക്രിയകൾ അദ്ദേഹം 2500 വർഷങ്ങൾക്ക് മുൻപേ നടത്തിയിരുന്നു.

• ജീവകൻ (Jivaka Komarabhacca): ഗൗതമ ബുദ്ധന്റെയും മഗധ രാജാവായിരുന്ന ബിംബിസാരന്റെയും രാജവൈദ്യനായിരുന്ന ജീവകൻ ആയുർവേദം അഭ്യസിച്ചത് തക്ഷശിലയിൽ നിന്നാണ്. ഗൗതമ ബുദ്ധന്റെയും മഗധ രാജാവ് ബിംബിസാരന്റെയും വ്യക്തിഗത വൈദ്യനായിരുന്നു. തലയോട്ടി തുറന്നുള്ള ശസ്ത്രക്രിയകൾ (Brain Surgery) വരെ ചെയ്യാൻ കഴിവുണ്ടായിരുന്ന അത്ഭുത വൈദ്യനായിരുന്നു ജീവകൻ. ഏഴുവർഷത്തോളം തക്ഷശിലയിൽ താമസിച്ച് അദ്ദേഹം വൈദ്യശാസ്ത്രം അഭ്യസിച്ചു. വൈദ്യശാസ്ത്ര (Medicine & Surgery) രംഗത്ത് ഏറെ ശ്രദ്ധേയമാണിദ്ദേഹത്തിന്റെ പേര്.

• വിഷ്ണുശർമ്മ (Vishnu Sharma): ലോകപ്രശസ്തമായ ‘പഞ്ചതന്ത്രം’ കഥകളുടെ രചയിതാവാണ് ഇദ്ദേഹം. രാജകുമാരന്മാർക്ക് എളുപ്പത്തിൽ രാജനീതിയും ജീവിതപാഠങ്ങളും മനസ്സിലാക്കിക്കൊടുക്കാനാണ് അദ്ദേഹം മൃഗങ്ങളെ കഥാപാത്രങ്ങളാക്കി പഞ്ചതന്ത്രം രചിച്ചതെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

• ആത്രേയ പുനർവസു (Atreya Punarvasu): ഭാരതീയ വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിലെ ഋഷിവര്യനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ഇദ്ദേഹം തക്ഷശിലയിലെ വൈദ്യശാസ്ത്ര വിഭാഗം മേധാവിയായിരുന്നു. പ്രശസ്ത വൈദ്യനായിരുന്ന ജീവകൻ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനായിരുന്നു.

• ചന്ദ്രഗുപ്ത മൗര്യൻ (Chandragupta Maurya): ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ വലിയ സാമ്രാജ്യമായ മൗര്യസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ. ചാണക്യന്റെ ശിക്ഷണത്തിൽ തക്ഷശിലയിൽ വെച്ചാണ് അദ്ദേഹം യുദ്ധതന്ത്രങ്ങളും ഭരണകാര്യങ്ങളും പഠിച്ചത്. അലക്സാണ്ടറുടെ സൈന്യത്തെ നേരിടാൻ അദ്ദേഹം പ്രാപ്തി നേടിയത് ഇവിടെ നിന്നുള്ള പരിശീലനത്തിലൂടെയാണ്.

• ചരകൻ (Charaka): ആയുർവേദത്തിന്റെ പിതാക്കന്മാരിൽ ഒരാളായി ഇദ്ദേഹം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ചരക സംഹിത’ എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കർത്താവാണ്. രോഗനിർണ്ണയം, മരുന്നുകൾ, ഭക്ഷണരീതികൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് വിശദമായ പഠനങ്ങൾ അദ്ദേഹം നടത്തി. കുശാന രാജാവായ കനിഷ്കന്റെ രാജവൈദ്യനായിരുന്നു ചരകൻ എന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

• പ്രസേനജിത്ത് (Prasenajit): കോസല രാജ്യത്തെ രാജാവായിരുന്നു. ബുദ്ധന്റെ സമകാലികനും അടുത്ത സുഹൃത്തുമായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. തക്ഷശിലയിലെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിന് ശേഷമാണ് അദ്ദേഹം കോസലത്തിന്റെ ഭരണാധികാരിയായത്.

• അംഗുലിമാലൻ (Angulimala): ബുദ്ധമത ചരിത്രത്തിലെ പ്രശസ്തനായ കൊള്ളക്കാരൻ (പിന്നീട് സന്യാസിയായി മാറി). അഹിംസക എന്ന പേരിൽ തക്ഷശിലയിൽ പഠിച്ചിരുന്ന മിടുക്കനായ വിദ്യാർത്ഥിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. ചില തെറ്റിദ്ധാരണകൾ കാരണം ഗുരുവിന്റെ ശാപമേറ്റ് ക്രൂരനായ കൊള്ളക്കാരനായി മാറേണ്ടി വന്നവനാണ് അംഗുലിമാലൻ എന്ന് ചില ബുദ്ധമത ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പരാമർശമുണ്ട്.

• ബന്ധുലൻ (Bandhula): മല്ല സാമ്രാജ്യത്തിലെ (Malla Kingdom) രാജകുമാരനും പിന്നീട് കോസല രാജ്യത്തെ സേനാധിപനും ആയിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. പ്രസേനജിത്ത് രാജാവിന്റെയും മഹാലിയുടെയും സഹപാഠിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. തക്ഷശിലയിൽ നിന്ന് യുദ്ധമുറകളിൽ (Military Science) അസാമാന്യ പ്രാവീണ്യം നേടിയാണ് അദ്ദേഹം മടങ്ങിയത്. വില്ലയ്ത്തത്തിൽ (Archery) അർജുനനെപ്പോലെ മിടുക്കനായിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

• മഹാലി (Mahali): വൈശാലിയിലെ ലിച്ചാവി വംശത്തിലെ രാജകുമാരനാണിത്. ബന്ധുലന്റെയും പ്രസേനജിത്തിന്റെയും കൂടെ ഒരേ ഗുരുകുലത്തിൽ പഠിച്ചയാളാണ് മഹാലി. പിൽക്കാലത്ത് ലിച്ചാവികളുടെ നയതന്ത്രജ്ഞനായി ഇദ്ദേഹം മാറി. ജ്ഞാനവും കാഴ്ചപ്പാടും നേടാൻ ഇദ്ദേഹം തക്ഷശിലയിൽ കഠിനമായി പരിശ്രമിച്ചിരുന്നു.

• കുമാരലത (Kumaralata): പ്രശസ്തനായ ബൗദ്ധ പണ്ഡിതനാണിദ്ദേഹം. ബുദ്ധമതത്തിലെ ‘സൗത്രാന്തിക’ (Sautrantika) ശാഖയുടെ സ്ഥാപകനാണ് ഇദ്ദേഹം. തക്ഷശില നഗരവാസിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. അക്കാലത്ത് തക്ഷശില ബുദ്ധമത തത്വചിന്തയുടെയും വലിയ കേന്ദ്രമായിരുന്നു എന്ന് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതം തെളിയിക്കുന്നു. ചൈനീസ് സഞ്ചാരിയായ ഹുയാൻ സാങ് ഇദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ച് വലിയ ആദരവോടെ എഴുതിയിട്ടുണ്ട്.

• പതഞ്ജലി (Patanjali): യോഗസൂത്രത്തിന്റെ രചയിതാവും വ്യാകരണ പണ്ഡിതനുമാണു പതഞ്ജലി. പാണിനിയുടെ സംസ്കൃത വ്യാകരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ‘മഹാഭാഷ്യം’ എന്ന ഗ്രന്ഥം രചിച്ചത് പതഞ്ജലിയാണ്. അദ്ദേഹം തക്ഷശിലയ്ക്ക് സമീപമുള്ള ഗാന്ധാര ദേശക്കാരനായിരുന്നുവെന്നും, തക്ഷശിലയിലെ വ്യാകരണ പാരമ്പര്യമാണ് അദ്ദേഹം പിന്തുടർന്നതെന്നും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

• കുണാലൻ (Kunala): അശോക ചക്രവർത്തിയുടെ മകനാണിദ്ദേഹം. മൗര്യ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കാലത്ത് തക്ഷശിലയിലെ വൈസ്രോയിയായി (ഗവർണർ) കുണാലനെ നിയോഗിച്ചിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ നീക്കം ചെയ്യപ്പെട്ട ദാരുണമായ സംഭവം നടന്നത് തക്ഷശിലയിൽ വെച്ചാണെന്ന് ചരിത്രകഥകൾ പറയുന്നു. കുണാല സ്തൂപം (Kunala Stupa) തക്ഷശിലയിലെ ഒരു പ്രധാന സ്മാരകമാണ്.

• ജ്യോതിഷ്ക (Jyotishka): രാജഗിരിയിലെ അതിസമ്പന്നനായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠി (Merchant). രാജാക്കന്മാർ മാത്രമല്ല, വ്യാപാരികളും തക്ഷശിലയിൽ പഠിച്ചിരുന്നു എന്നതിന്റെ തെളിവാണ് ജ്യോതിഷ്ക. ബിസിനസ്സും കണക്കും പഠിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തെ മാതാപിതാക്കൾ അങ്ങോട്ട് അയക്കുകയായിരുന്നു.

• ബ്രഹ്മദത്ത രാജാക്കന്മാർ (Brahmadatta): വാരണാസിയിലെ (Kashi) രാജാക്കന്മാർ. ജാതക കഥകളിൽ പലയിടത്തും ‘ബ്രഹ്മദത്തൻ’ എന്ന പേരിൽ വാരണാസി ഭരിച്ച രാജാക്കന്മാരെ കാണാം. ഇവരിൽ ഭൂരിഭാഗം പേരും തക്ഷശിലയിൽ പോയി വിദ്യാഭ്യാസം നേടിയവരാണെന്ന് രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. വാരണാസിയിൽ നിന്ന് ആയിരക്കണക്കിന് കിലോമീറ്റർ സഞ്ചരിച്ച് അവർ തക്ഷശിലയിൽ എത്തിയിരുന്നു എന്നത് അക്കാലത്തെ ഈ സർവകലാശാലയുടെ പ്രശസ്തിയെ കാണിക്കുന്നു.

ഈ പട്ടിക പരിശോധിച്ചാൽ, രാഷ്ട്രീയം മുതൽ വൈദ്യശാസ്ത്രം വരെ, ഭാഷാശാസ്ത്രം മുതൽ തത്വശാസ്ത്രം വരെ എല്ലാ മേഖലകളിലും ലോകത്തിന് വെളിച്ചം നൽകിയ പ്രതിഭകളെയാണ് തക്ഷശില സംഭാവന ചെയ്തതെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം. തക്ഷശില കേവലം ഒരു പാഠശാലയായിരുന്നില്ല; അത് രാജാക്കന്മാരെയും, പോരാളികളെയും, വൈദ്യന്മാരെയും, തത്വചിന്തകരെയും ഒരേ കുടക്കീഴിൽ വളർത്തിയെടുത്ത ഒരു സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രമായിരുന്നു. പ്രസേനജിത്തും, ബന്ധുലനും, മഹാലിയും ഒരുമിച്ച് ഒരേ ഗുരുവിന്റെ കീഴിൽ പഠിച്ചു എന്നത്, വിവിധ രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ളവർ തമ്മിലുള്ള സൗഹൃദത്തിനും സാംസ്കാരിക വിനിമയത്തിനും തക്ഷശില എത്രത്തോളം കാരണമായി എന്ന് തെളിയിക്കുന്നു.

തക്ഷശിലയുടെ ജീവിതം ആധുനിക സർവകലാശാലകളിലേത് പോലെയല്ലായിരുന്നു. അത് അച്ചടക്കമുള്ളതും ഗുരു ശിഷ്യ ബന്ധത്തിന് അതീവ പ്രാധാന്യം നൽകുന്നതുമായ ഒരു ഗുരുകുല സമ്പ്രദായം ആയിരുന്നു.

വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ദിനചര്യ

• അതിരാവിലെ: ദിവസം ആരംഭിച്ചിരുന്നത് അതിരാവിലെയുള്ള പ്രാർത്ഥനകളോടെയും ധ്യാനത്തോടെയുമാണ്.

• ഗുരു ശുശ്രൂഷ: വിദ്യാർത്ഥികൾ (രാജകുമാരന്മാർ ഉൾപ്പെടെ) സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങൾ സ്വയം നിറവേറ്റുന്നതോടൊപ്പം ഗുരുവിന്റെ കാര്യങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കാനും സഹായിക്കാനും ബാധ്യസ്ഥരായിരുന്നു. ആശ്രമം വൃത്തിയാക്കൽ, വിറക് ശേഖരിക്കൽ, മൃഗങ്ങളെ പരിപാലിക്കൽ എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.

• പാഠ്യപഠനം: രാവിലെ മുതൽ ഉച്ചവരെ വിവിധ വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ക്ലാസുകളിലും ചർച്ചകളിലും ഏർപ്പെടും.

• സംവാദങ്ങൾ (Debates): അറിവ് നേടുന്നതിൽ സംവാദങ്ങൾക്ക് വലിയ പങ്കുണ്ടായിരുന്നു. സഹപാഠികളുമായും ഗുരുക്കന്മാരുമായും വിദ്യാർത്ഥികൾ തർക്കിക്കുകയും ആശയങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു. ഇത് ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ പിഎച്ച്ഡി തലത്തിലുള്ള ചർച്ചകൾക്ക് സമാനമായിരുന്നു.

• പ്രായോഗിക പരിശീലനം: ആയുർവേദ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് സസ്യങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനത്തിനായി വനങ്ങളിലേക്ക് പോകേണ്ടി വന്നു. ധനുർവേദം പഠിക്കുന്നവർക്ക് നിരന്തരമായ പരിശീലനം നിർബന്ധമായിരുന്നു.

• ഭക്ഷണം: ലളിതവും സസ്യാഹാരത്തിലധിഷ്ഠിതവുമായിരുന്നു. എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചിരുന്ന് ഭക്ഷണം കഴിച്ചു.

വിദ്യാഭ്യാസം, ഫീസ്, ബിരുദം

• അധ്യാപകന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ്: വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ഏത് ഗുരുവിൽ നിന്ന് പഠിക്കണമെന്ന് സ്വയം തീരുമാനിക്കാമായിരുന്നു. ഒരു ഗുരുവിൽ നിന്ന് ഒരു വിഷയം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം അവർക്ക് മറ്റൊരാളെ തിരഞ്ഞെടുക്കാമായിരുന്നു.

• ഫീസ് (ഗുരുദക്ഷിണ): ഇന്ന് കാണുന്നതുപോലെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള ഫീസ് ഘടന തക്ഷശിലയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.

  • സമ്പന്നർ: സമ്പന്നരായ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് പഠനം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപോ, അല്ലെങ്കിൽ പഠനം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷമോ ഗുരുവിന് പാരിതോഷികങ്ങൾ നൽകാം.

  • പാവപ്പെട്ടവർ: സാമ്പത്തിക ശേഷിയില്ലാത്തവർ ഗുരുവിന് വേണ്ടി സേവനം അനുഷ്ഠിച്ചാണ് അറിവ് നേടിയത്. പഠനം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം ഗുരു ആവശ്യപ്പെടുന്നതെന്തോ (പണം, കന്നുകാലികൾ, അധ്വാനം) അതാണ് ഗുരുദക്ഷിണയായി നൽകിയിരുന്നത്.

• ബിരുദമില്ല: ആധുനിക സർവകലാശാലകൾ നൽകുന്നതുപോലെയുള്ള ബിരുദങ്ങളോ (Degrees) സർട്ടിഫിക്കറ്റുകളോ തക്ഷശിലയിൽ നൽകിയിരുന്നില്ല. ഒരു വിദ്യാർത്ഥിക്ക് വിഷയത്തിൽ പൂർണ്ണമായ പാണ്ഡിത്യം ലഭിച്ചു എന്ന് ഗുരു അംഗീകരിക്കുന്നതോടെ പഠനം അവസാനിക്കുന്നു. പാണ്ഡിത്യമാണ് അവിടുത്തെ അംഗീകാരം.

തക്ഷശിലയിലെ സ്ത്രീകളുടെ പങ്കാളിത്തം

തക്ഷശില ഒരു പ്രൊഫഷണൽ, മിലിട്ടറി പരിശീലന കേന്ദ്രമായിട്ടാണ് പ്രധാനമായും പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത്. അതിനാൽ നളന്ദ, വിക്രമസില തുടങ്ങിയ ബുദ്ധമത കേന്ദ്രങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെ സ്ത്രീകൾ നേരിട്ടുള്ള വിദ്യാർത്ഥികളായി ഉണ്ടായിരുന്നതിന് ശക്തമായ ചരിത്രപരമായ തെളിവുകൾ കുറവാണ്.

എങ്കിലും, സ്ത്രീകൾക്ക് അറിവ് നേടുന്നതിൽ വിലക്കുകളുണ്ടായിരുന്നില്ല. അവരുടെ പങ്ക് പ്രധാനമായും രണ്ട് തലങ്ങളിലായിരുന്നു:

1. വിദ്യാഭ്യാസം ലഭിച്ചിരുന്ന സ്ത്രീകൾ

• ഗാർഹിക വിദ്യാഭ്യാസം: രാജകുടുംബത്തിലെയും ബ്രാഹ്മണ കുടുംബങ്ങളിലെയും സ്ത്രീകൾക്ക് ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം ലഭിച്ചിരുന്നത് പൊതുവേ വീടുകളിലോ അല്ലെങ്കിൽ സ്ത്രീകളുടെ പ്രത്യേക ഗുരുക്കന്മാരുടെ (ഉപാധ്യായികൾ) കീഴിലോ ആയിരുന്നു.

• ബൗദ്ധ കേന്ദ്രങ്ങൾ: തക്ഷശില സ്ഥിതി ചെയ്തിരുന്ന ഗാന്ധാര പ്രദേശം ബുദ്ധമതത്തിന്റെ വലിയ കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ബുദ്ധവിഹാരങ്ങളിൽ സന്യാസിനിമാർക്ക് (ഭിക്ഷുണിമാർക്ക്) തത്വചിന്തയിലും മറ്റും ഉന്നത വിദ്യാഭ്യാസം നേടാൻ അവസരമുണ്ടായിരുന്നു.

• കലാപരമായ വിദ്യാഭ്യാസം: സംഗീതം, നൃത്തം, ചിത്രകല തുടങ്ങിയ 64 കലകൾ അഭ്യസിക്കുന്നതിൽ സ്ത്രീകൾ മുൻപന്തിയിലായിരുന്നു.

2. ഗുരുക്കന്മാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിലെ സ്ത്രീകൾ

തക്ഷശിലയിലെ വിദ്യാർത്ഥികളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തിൽ ഗുരുക്കന്മാരുടെ ഭാര്യമാർക്കും (ഗുരുപത്നി) പെൺമക്കൾക്കും നിർണായകമായ പങ്കുണ്ടായിരുന്നു:

• മാതൃതുല്യമായ പരിപാലനം: ആശ്രമങ്ങളിൽ താമസിച്ചിരുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് വിദ്യാർത്ഥികളെ തങ്ങളുടെ മക്കളെപ്പോലെ പരിചരിച്ചത് ഗുരുപത്നിമാരായിരുന്നു. ഭക്ഷണം പാകം ചെയ്യുക, ശുശ്രൂഷ ചെയ്യുക തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ അവർ ഏർപ്പെട്ടു.

• ആദ്യ ഗുരു: പലപ്പോഴും വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുമുള്ള ആദ്യ പാഠങ്ങൾ നൽകിയിരുന്നത് ഗുരുപത്നിമാരായിരുന്നു.

• വൈദ്യശാസ്ത്ര സഹായികൾ: ശുശ്രുതൻ പോലുള്ള ഗുരുക്കന്മാർ ശസ്ത്രക്രിയ പഠിപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഗുരുവിന്റെ പത്നിമാരോ കുടുംബാംഗങ്ങളോ വൈദ്യശാസ്ത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കാര്യങ്ങളിൽ സഹായികളായി വർത്തിച്ചിരുന്നു.

ചുരുക്കത്തിൽ, തക്ഷശിലയിലെ ക്ലാസ് മുറികളിൽ സ്ത്രീ സാന്നിധ്യം കുറവായിരുന്നെങ്കിലും, ആ വിദ്യാകേന്ദ്രത്തിന്റെ നിലനിൽപ്പിനും വിദ്യാർത്ഥികളുടെ വളർച്ചയ്ക്കും പിന്നിൽ സ്ത്രീകൾ വലിയ പങ്കുവഹിച്ചു.

തക്ഷശിലയുടെ പതനം

നൂറ്റാണ്ടുകളോളം ജ്ഞാനത്തിന്റെ കേദാരമായി നിലകൊണ്ട തക്ഷശില, വിദേശീയരുടെ തുടർച്ചയായ ആക്രമണങ്ങൾക്ക് വിധേയമായി. ഗ്രീക്കുകാർ, ശകന്മാർ, കുശാനന്മാർ എന്നിവർ ഭരിച്ചുവെങ്കിലും, തക്ഷശിലയുടെ പൂർണ്ണമായ തകർച്ചയ്ക്ക് കാരണമായത് ക്രി.വ. 5-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നടന്ന ഹൂണന്മാരുടെ (Huns) ആക്രമണമാണ്. തക്ഷശിലയുടെ പതനം ഒറ്റരാത്രികൊണ്ടു സംഭവിച്ചതല്ല; അത് നൂറ്റാണ്ടുകൾ നീണ്ട രാഷ്ട്രീയ, സാമ്പത്തിക, ബാഹ്യ ആക്രമണങ്ങളുടെ ഫലമായിരുന്നു. എങ്കിലും, ഈ മഹത്തായ വിദ്യാകേന്ദ്രം പൂർണ്ണമായി നശിക്കുന്നതിന് കാരണമായത് ക്രി.വ. 5-ാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഹൂണന്മാരുടെ (Huns) ആക്രമണമാണ് എന്നതിന് ശക്തമായ തെളിവുകളുണ്ട്. തക്ഷശിലയുടെ അന്തിമ നാശത്തിന് ഏകദേശം ക്രി.വ. 450 മുതൽ 520 വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഇന്ത്യയെ ആക്രമിച്ച ശ്വേത ഹൂണന്മാർ (White Huns / Hephthalites) കാരണമായിത്തീർന്നു.

ക്രൂരമായ ഈ ആക്രമണത്തിൽ നഗരം കൊള്ളയടിക്കപ്പെടുകയും, അമൂല്യമായ ഗ്രന്ഥശാലകളും ആശ്രമങ്ങളും അഗ്നിക്കിരയാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ബുദ്ധമത സന്യാസിമാർ കൊല്ലപ്പെടുകയോ പലായനം ചെയ്യുകയോ ചെയ്തതോടെ ആ മഹത്തായ നഗരം കാലയവനികയ്ക്കുള്ളിൽ മറഞ്ഞു.

തെളിവുകൾ:

• പുരാവസ്തു തെളിവുകൾ (Archaeological Evidence):

  • തക്ഷശിലയിലെ പ്രധാന ബൗദ്ധ വിഹാരങ്ങളായ ധർമ്മരാജിക സ്തൂപം, സിർകാപ് (Sirkaap) തുടങ്ങിയ സ്ഥലങ്ങളിൽ നടത്തിയ ഉത്ഖനനങ്ങളിൽ വൻതോതിലുള്ള തീപിടിത്തത്തിന്റെ സൂചനകൾ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. കെട്ടിടങ്ങളുടെ അടിത്തട്ടിൽ കട്ടിയുള്ള ചാരത്തിന്റെയും കത്തിക്കരിഞ്ഞ വസ്തുക്കളുടെയും പാളികൾ കണ്ടെത്തുകയുണ്ടായി. ഇത് ഒരു പ്രകൃതി ദുരന്തം ആയിരുന്നില്ല, മറിച്ച് മനഃപൂർവം നടത്തിയ നാശമായിരുന്നു എന്ന് തെളിയിക്കുന്നു.

  • ഈ ആക്രമണത്തിന് ശേഷം നഗരം പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. ഹൂണന്മാർ നശിപ്പിച്ച കെട്ടിടങ്ങൾ പിന്നീട് പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല.

• ചൈനീസ് സഞ്ചാരികളുടെ രേഖകൾ (Chinese Traveller Accounts):

  • ചൈനീസ് സഞ്ചാരിയായിരുന്ന ഫാഹിയാൻ (Faxian) ക്രി.വ. 400-ാമാണ്ടിൽ തക്ഷശില സന്ദർശിച്ചപ്പോൾ, ബൗദ്ധ പാരമ്പര്യം തഴച്ചുവളരുന്നതായി രേഖപ്പെടുത്തി.

  • എന്നാൽ, ക്രി.വ. 630-ൽ തക്ഷശില സന്ദർശിച്ച മറ്റൊരു പ്രമുഖ സഞ്ചാരിയായ ഹ്യൂയാൻ സാങ് (Xuanzang), തക്ഷശില ഒരു “ശൂന്യമായ നഗരം” (Deserted City) ആയി മാറിയതായും, മഠങ്ങളും സ്തൂപങ്ങളും നാശോന്മുഖമായതായും വിവരിച്ചു. ഈ രണ്ട് വിവരണങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം, 5-ഉം 7-ഉം നൂറ്റാണ്ടുകൾക്കിടയിൽ തക്ഷശിലയ്ക്ക് വലിയ നാശം സംഭവിച്ചു എന്ന് സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു.

 രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക കാരണങ്ങൾ (Contextual Factors)

തക്ഷശിലയുടെ വീണ്ടെടുപ്പിന് തടസ്സമായ മറ്റ് സാഹചര്യങ്ങളും തെളിവുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു:

• സാമ്പത്തിക തകർച്ച:

  • തക്ഷശില ഏഷ്യയിലെ പ്രധാന വ്യാപാര പാതയായ സിൽക്ക് റൂട്ടിന്റെ (Silk Route) ഭാഗമായിരുന്നു. കുശാന സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തകർച്ചയ്ക്ക് ശേഷം, വ്യാപാര മാർഗ്ഗങ്ങൾ വഴിമാറിപ്പോവുകയും, അതുവഴി തക്ഷശിലയിലേക്കുള്ള ധനസഹായവും വരുമാനവും നിലയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.

  • വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കുള്ള രാജകീയ പിന്തുണ ഇല്ലാതായതോടെ അതിന്റെ പ്രവർത്തനം നിലച്ചു.

• ഗുപ്ത സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പതനം:

  • വടക്ക്-പടിഞ്ഞാറൻ മേഖലയെ ബാഹ്യശക്തികളിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ള വലിയൊരു സാമ്രാജ്യം (ഗുപ്ത സാമ്രാജ്യം) ശിഥിലമായതോടെ, അതിർത്തിയിൽ നിന്നുള്ള ആക്രമണങ്ങൾ തടയാൻ പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങൾക്ക് കഴിഞ്ഞില്ല. ഇത് തക്ഷശിലയുടെ സുരക്ഷിതത്വത്തെ ബാധിച്ചു.

ബൗദ്ധവിരുദ്ധത (Anti-Buddhist Sentiment)

ഹൂണന്മാരുടെ ആക്രമണം, പ്രത്യേകിച്ച് മിഹിരകുലന്റെ (Mihirakula) ആക്രമണം, ബൗദ്ധമതത്തോടുള്ള കടുത്ത വിരോധത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരുന്നു.

• മിഹിരകുലന്റെ ആക്രമണത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യം തക്ഷശിലയിലെയും ഗാന്ധാര മേഖലയിലെയും സമ്പന്നമായ ബൗദ്ധമഠങ്ങളും വിഹാരങ്ങളുമായിരുന്നു.

• ഇത് വെറുമൊരു കൊള്ളയടിയായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഒരു സാംസ്കാരിക ശുദ്ധീകരണ ശ്രമം കൂടിയായിരുന്നു. ഈ ആക്രമണം കാരണം നിരവധി ബൗദ്ധ സന്യാസിമാർ കൂട്ടത്തോടെ കിഴക്കൻ ഇന്ത്യയിലെ നളന്ദ പോലുള്ള സുരക്ഷിത കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് പലായനം ചെയ്തു.

തന്മൂലം, ഹൂണന്മാരുടെ ആക്രമണം കാരണമുണ്ടായ ഭൗതിക നാശവും, തുടർന്നുള്ള സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പിന്തുണയുടെ അഭാവവും ചേർന്നാണ് ലോകത്തിലെ ആദ്യത്തെ മഹത്തായ സർവകലാശാലാ നഗരമായ തക്ഷശിലയുടെ അന്ത്യത്തിന് കാരണമായത്.

ഇന്നത്തെ തക്ഷശില

നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് ശേഷം, 19-ാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ബ്രിട്ടീഷ് ആർക്കിയോളജിസ്റ്റായ സർ അലക്സാണ്ടർ കണ്ണിംഗ്ഹാം ആണ് തക്ഷശിലയുടെ അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയത്. ഇന്ന് പാക്കിസ്ഥാനിലെ പഞ്ചാബ് പ്രവിശ്യയിലുള്ള ഈ പ്രദേശം, 1980 മുതൽ UNESCO-യുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ (World Heritage Site) ഇടം നേടിയിട്ടുണ്ട്. പഴയ പ്രതാപത്തിന്റെ നിഴലുകൾ മാത്രമാണ് ഇന്ന് അവശേഷിക്കുന്നതെങ്കിലും, മനുഷ്യരാശിയുടെ വൈജ്ഞാനിക ചരിത്രത്തിലെ ഒരു സ്വർണ്ണ അധ്യായമായി തക്ഷശില ഇന്നും ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു. തക്ഷശിലയുടെ ചരിത്രത്തിൽ നിന്ന്, വിവിധ സംസ്കാരങ്ങൾക്കും വിശ്വാസങ്ങൾക്കും ഒരേപോലെ ഇടം നൽകിയിരുന്ന, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒരു വിശ്വവിദ്യാകേന്ദ്രം ആയിരുന്നു അതെന്ന് മനസ്സിലാക്കാം.