തെക്കേ ഇന്ത്യയുടെയും മദ്ധ്യ ഇന്ത്യയുടെയും ഒരു വലിയ ഭൂഭാഗം 6-ആം നൂറ്റാണ്ടിനും 12-ആം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയ്ക്ക് ഭരിച്ച ഒരു രാജവംശമാണ്‌ ചാലൂക്യ രാജവംശം (കന്നഡ: ಚಾಲುಕ್ಯರು). ചാലൂക്യരുടെ സാമ്രാജ്യം കൃഷ്ണ, തുംഗഭദ്ര നദികൾക്കിടയിൽ റായ്ചൂർ ദൊവാബ് കേന്ദ്രീകരിച്ചായിരുന്നു. ഈ ആറുനൂറ്റാണ്ട് കാലയളവിൽ അവർ മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത രാജ്യങ്ങൾ ആയി ആണ് രാജ്യം ഭരിച്ചത്. ഏറ്റവും ആദ്യത്തെ രാജവംശം ബദാമി തലസ്ഥാനമാക്കി 6-ആം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യത്തോടെ ഭരണം തുടങ്ങിയ ബദാമി ചാലൂക്യർ ആയിരുന്നു. ബനാവശിയിലെ കദംബ രാജ്യത്തിന്റെ അധഃപതനത്തോടെ ബദാമി ചാലൂക്യർ തങ്ങളുടെ ആധിപത്യം ഉറപ്പിക്കുവാൻ തുടങ്ങി. ഇവരുടെ ആദ്യതലസ്ഥാനം ഐഹോൾ ആയിരുന്നു. പുലികേശി ഒന്നാമനാണ്‌ തലസ്ഥാനം ബദാമിയിലേക്ക് (വാതാപി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു) മാറ്റിയത്. പുലികേശി II-ന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ബദാമി ചാലൂക്യർ വളരെ പ്രാമുഖ്യം കൈവരിച്ചു. പ്രദേശങ്ങളുടെ ആധിപത്യത്തിനായി ചാലൂക്യരും സമകാലീനരായ പല്ലവരും പരസ്പരം പോരാടിയിരുന്നു. ആദ്യകാലതലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഐഹോൾ പ്രധാനപ്പെട്ട വാണിജ്യകേന്ദ്രമായിരുന്നു. നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഇത് മതകേന്ദ്രമായും പിൽക്കാലത്ത് വികസിച്ചു.

കൂടുതൽ വിക്കിപീഡിയയിൽ…

ഒരുനാൾ ഹംപിയിലേക്ക് പോയപ്പോൾ ആയിരുന്നു, എന്നാൽ പിന്നെ ബദാമിയിലും പോയി വരാമെന്ന ചിന്ത ഉടലെടുത്തത്. ഹംപിയിൽ നിന്നും ബദാമിയിലേക്കു പോകുമ്പോൾ, വഴയോരത്ത് നമ്മെ കാത്തിരിക്കുന്ന ചരിത്രസ്മാരകങ്ങൾ ഏറെയാണുള്ളത്; കണ്ടുതന്നെ അറിയേണ്ടതാണു പലതും. എന്തായാലും നമുക്ക് ഹമ്പിയിൽ നിന്നും തന്നെ തുടങ്ങാം.

ഹംപി: വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനം

ഹംപി (Hampi), പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ദക്ഷിണേന്ത്യ ഭരിച്ചിരുന്ന വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു. തുങ്കഭദ്ര നദിയുടെ തീരത്തുള്ള ഈ പ്രദേശം ഇന്ന് യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഇടം നേടിയിട്ടുണ്ട്. വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ സമ്പത്തും കലാ വൈഭവവും വിളിച്ചോതുന്ന അനേകം ക്ഷേത്രങ്ങളും കൊട്ടാരങ്ങളും ഇവിടെ കാണാം.

വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രം: ഹംപിയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും സജീവവുമായ ക്ഷേത്രമാണിത്. ഹംപിയിലെ പ്രധാന ദൈവമായ വിരൂപാക്ഷൻ അഥവാ ശിവനാണ് ഇവിടുത്തെ പ്രതിഷ്ഠ. വളരെ ഉയരമുള്ള ഗോപുരവും മനോഹരമായ കൊത്തുപണികളും ഈ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന് പുറമെ, പമ്പാദേവിയുടെയും ഭുവനേശ്വരിയുടെയും ഉപക്ഷേത്രങ്ങളും ഇവിടെയുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഉൾവശത്തുള്ള തൂണുകളിലെ കൊത്തുപണികൾ കാണേണ്ട കാഴ്ചയാണ്.

വിഠല ക്ഷേത്രം: ഹംപിയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണ് വിഠല ക്ഷേത്രം. ഇവിടുത്തെ പ്രധാന ആകർഷണം ശിലാരഥം ആണ്. ഒരു രഥത്തിൻ്റെ രൂപത്തിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ഈ ശിലാരഥം ഹംപിയുടെ പ്രതീകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. സംഗീത തൂണുകളാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത. ഈ തൂണുകളിൽ തട്ടിയാൽ സംഗീതം പുറപ്പെടുവിക്കുമെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഓരോ ഭാഗത്തും അതിസൂക്ഷ്മമായ കൊത്തുപണികൾ കാണാം.

ലോറ്റസ് മഹൽ: രാജകുടുംബത്തിലെ സ്ത്രീകൾ വിശ്രമിച്ചിരുന്ന സ്ഥലമാണിത്. താമരയുടെ ഇതളുകൾ പോലെ തോന്നിക്കുന്ന മനോഹരമായ കമാനങ്ങളാണ് ഇതിൻ്റെ പ്രധാന പ്രത്യേകത. ഹിന്ദു-ഇസ്ലാമിക് വാസ്തുവിദ്യകളുടെ സങ്കലനം ഈ കെട്ടിടത്തിൽ കാണാം. കെട്ടിടത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള ജലപാതകൾ തണുപ്പ് നിലനിർത്താൻ സഹായിച്ചിരുന്നു.

ഗണേശ വിഗ്രഹം: ഹംപിയിൽ രണ്ട് പ്രധാന ഗണപതി വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്, കദലേകാലു ഗണപതിയും സസെകലു ഗണപതിയും. കദലേകാലു ഗണപതി വിഗ്രഹം ഒറ്റക്കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്തതാണ്, കടലപ്പരിപ്പിൻ്റെ ആകൃതിയാണ് ഇതിന്. സസെകലു ഗണപതിക്ക് കടുക് മണി പോലെയിരിക്കുന്ന വയറാണ്. രണ്ടും വളരെ വലിയ വിഗ്രഹങ്ങളാണ്.

മഹാനവമി ദിബ്ബ: വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിലെ രാജാക്കന്മാർ ദസറ പോലുള്ള വലിയ ആഘോഷങ്ങൾ കണ്ടിരുന്ന സ്ഥലമാണിത്. ഉയരമുള്ള ഒരു വേദി പോലെ തോന്നിക്കുന്ന ഈ കെട്ടിടത്തിൻ്റെ വശങ്ങളിൽ യുദ്ധരംഗങ്ങളും മൃഗങ്ങളെയും കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഐഹോള, പട്ടടക്കൽ, ബദാമി: ചാലൂക്യരുടെ കലാസൃഷ്ടികൾ

ഹംപിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഐഹോള, പട്ടടക്കൽ, ബദാമി എന്നീ സ്ഥലങ്ങൾ ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിൻ്റെ കലാകേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു. 6-ാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ 8-ാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാർ നിർമ്മിച്ച ശില്പങ്ങളും ക്ഷേത്രങ്ങളും ഇവിടെ കാണാം.

ഐഹോള: ഇന്ത്യൻ വാസ്തുവിദ്യയുടെ ‘തൊട്ടിൽ’ (Cradle of Indian Architecture) എന്ന് ഐഹോൾ അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ 125-ൽ അധികം ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഓരോ ക്ഷേത്രവും ഓരോ ശില്പശാല പോലെയായിരുന്നു.

• ദുർഗ്ഗ ക്ഷേത്രം: ഐഹോളിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. ബുദ്ധമതത്തിൻ്റെ ‘ചൈത്യ’ ശൈലിയിൽ നിർമ്മിച്ച ക്ഷേത്രമാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ വശങ്ങളിലുള്ള തൂണുകളിലും ചുമരുകളിലും രാമായണം, മഹാഭാരതം തുടങ്ങിയ പുരാണങ്ങളിലെ രംഗങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.
• ലാഡ് ഖാൻ ക്ഷേത്രം: ക്ഷേത്രത്തേക്കാൾ ഒരു വീടിൻ്റെ രൂപമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളത്. പുരാതന ശില്പികളുടെ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് ഉദാഹരണമാണ് ഈ ക്ഷേത്രം.

പട്ടടക്കൽ: യുനെസ്കോ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിലുള്ള പട്ടടക്കൽ, ചാലൂക്യ വാസ്തുവിദ്യയുടെ വികാസം കാണിക്കുന്ന സ്ഥലമാണ്. ഇവിടെ പത്ത് പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങളും ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങളും ഇവിടെ കാണാം.

• വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രം: കാഞ്ചിയിലെ പല്ലവ രാജാക്കന്മാരെ തോൽപ്പിച്ചതിൻ്റെ ഓർമ്മക്കായി വിക്രമാദിത്യൻ്റെ രാജ്ഞി നിർമ്മിച്ച ക്ഷേത്രമാണിത്. കൈലാസനാഥ ക്ഷേത്രത്തിന് സമാനമായ രീതിയിലാണ് ഇതിൻ്റെ നിർമ്മാണം. മനോഹരമായ കൊത്തുപണികളും ശില്പങ്ങളും ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്.
• പാപനാഥ ക്ഷേത്രം: നാഗര ശൈലിയിൽ നിർമ്മിച്ച ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊത്തുപണികൾ രാമായണത്തെയും മഹാഭാരതത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്.

ബദാമി: ചാലൂക്യരുടെ തലസ്ഥാനം

ബദാമി (Badami), ആറാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ എട്ടാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു. മനോഹരമായ ചുവന്ന മണൽകല്ല് മലകൾക്കിടയിലാണ് ഈ നഗരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ബദാമിയിലെ പ്രധാന ആകർഷണം ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളാണ്. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ ആറാം നൂറ്റാണ്ടിനും പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിൽ പ്രബലരായിരുന്ന ഒരു രാജവംശമാണ് ചാലൂക്യർ. മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത രാജവംശങ്ങളായി ഇവർ ഭരണം നടത്തിയിരുന്നു:

• ബദാമിയിലെ ചാലൂക്യർ: ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.
• വെംഗിയിലെ കിഴക്കൻ ചാലൂക്യർ: ബദാമിയിലെ ചാലൂക്യരുടെ പിൻഗാമികളായിരുന്നു ഇവർ.
• കല്യാണിയിലെ പടിഞ്ഞാറൻ ചാലൂക്യർ: പത്താം നൂറ്റാണ്ടിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.

ബദാമി ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾ:

• ഗുഹ 1: ശിവനും പാർവതിക്കും സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുഹയാണിത്. 18 കൈകളുള്ള നടരാജൻ്റെ ശില്പം ഇവിടെ കാണാം. ഇത് ചാലൂക്യ കലയുടെ മാസ്റ്റർപീസ് ആയി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
• ഗുഹ 2: വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുഹയാണിത്. ഇവിടെ വാമനൻ്റെയും വരാഹൻ്റെയും വിഗ്രഹങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.
• ഗുഹ 3: ഈ ഗുഹയും വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. നരസിംഹൻ, വരാഹൻ, ഹരിഹരൻ തുടങ്ങിയ വിഷ്ണുവിൻ്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ഇവിടെ കാണാം. ഈ ഗുഹയാണ് നാല് ഗുഹകളിൽ ഏറ്റവും വലുത്.
• ഗുഹ 4: ജൈനമത തീർത്ഥങ്കരന്മാർക്ക് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുഹയാണിത്. പാർശ്വനാഥൻ്റെയും മഹാവീരൻ്റെയും പ്രതിമകൾ ഇവിടെയുണ്ട്.

ഇവ കൂടാതെ, ബദാമി കോട്ട, ഭൂതനാഥ ക്ഷേത്രം, അഗസ്ത്യ തടാകം എന്നിവയും പ്രധാന ആകർഷണങ്ങളാണ്.

ബദാമി ചരിത്രം

ബദാമിയുടെ ചരിത്രം പ്രധാനമായും ചാലൂക്യ രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുരാതന കാലത്ത് വാതാപി എന്ന പേരിലാണ് ബദാമി അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാർ പ്രധാനമായും വേദമത വിശ്വാസികളായിരുന്നു. അതായത്, അവർ ശിവനെയും വിഷ്ണുവിനെയും ആരാധിച്ചിരുന്നു. അവരുടെ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ശിവനും വിഷ്ണുവിനുമുള്ള പ്രതിഷ്ഠകൾ സാധാരണമാണ്. ബ്രാഹ്മണർക്ക് അവർ വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകി. അതേസമയം, അവർ മറ്റ് മതങ്ങളെയും വിശ്വാസങ്ങളെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു

മറ്റ് വിശ്വാസങ്ങൾ

ചാലൂക്യരുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഹിന്ദു മതത്തിന് പുറമെ ജൈനമതവും ബുദ്ധമതവും പ്രബലമായിരുന്നു. ബദാമിയിലെ ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ജൈന തീർത്ഥങ്കരന്മാരുടെ ശില്പങ്ങൾ ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ദുർഗ്ഗ ക്ഷേത്രം പോലുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ ബുദ്ധമത വാസ്തുവിദ്യയുടെ സ്വാധീനം കാണിക്കുന്നു. ഈ മതപരമായ സൗഹാർദ്ദം അവരുടെ വാസ്തുവിദ്യയിലും കലയിലും പ്രതിഫലിച്ചു.

• ചാലൂക്യരുടെ ഉദയം: ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൻ്റെ മധ്യത്തിൽ പുലികേശി ഒന്നാമൻ ആയിരുന്നു ചാലൂക്യ സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ സ്ഥാപകൻ. അദ്ദേഹം ബദാമി കോട്ട നിർമ്മിച്ച് വാതാപി തലസ്ഥാനമാക്കി.
• കീർത്തിവർമ്മൻ I (567-598 CE): ഇദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കാലത്താണ് വാതാപി ഒരു പ്രധാന ശക്തിയായി വളർന്നത്.
• പുലികേശി II (610-642 CE): ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തനായ ഭരണാധികാരിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. ഹർഷവർധനൻ, പല്ലവ രാജാവ് മഹേന്ദ്രവർമ്മൻ I എന്നിവരെ പരാജയപ്പെടുത്തിയത് ഇദ്ദേഹമാണ്. ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ് ബദാമിയിലെ ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്.
• പല്ലവ ആക്രമണം: 642-ൽ പല്ലവ രാജാവ് നരസിംഹവർമ്മൻ I ബദാമി ആക്രമിക്കുകയും കീഴടക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് ബദാമിയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. ഏകദേശം 13 വർഷം ബദാമി പല്ലവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരുന്നു.
• പിന്നീടുള്ള ചാലൂക്യ ഭരണം: നരസിംഹവർമ്മൻ്റെ മരണശേഷം, വിക്രമാദിത്യൻ I ബദാമി തിരിച്ചുപിടിക്കുകയും ചാലൂക്യ ഭരണം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. എങ്കിലും പിന്നീട് തലസ്ഥാനം പട്ടടക്കലിലേക്ക് മാറ്റി.
• വിക്രമാദിത്യൻ രണ്ടാമൻ (733-744 CE): പല്ലവരെ പരാജയപ്പെടുത്തി കാഞ്ചി കീഴടക്കി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യമാരായ ലോകമഹാദേവിയും ത്രൈലോക്യമഹാദേവിയും പട്ടടക്കലിലെ വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രവും ലോകേശ്വര ക്ഷേത്രവും നിർമ്മിച്ചു.
• രാഷ്ട്രകൂടർ: എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൻ്റെ മധ്യത്തിൽ രാഷ്ട്രകൂടർ ബദാമി കീഴടക്കി.
• പിന്നീടുള്ള മാറ്റങ്ങൾ: പിൽക്കാലത്ത് യാദവന്മാർ, വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം, ആദിൽ ഷാഹി രാജവംശം, മറാഠകൾ, ഹൈദരാലി, ഒടുവിൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർ എന്നിങ്ങനെ പല രാജവംശങ്ങളും ബദാമി ഭരിച്ചു. ഓരോ കാലഘട്ടത്തിലും ബദാമിയുടെ വാസ്തുവിദ്യയിലും സംസ്കാരത്തിലും ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ വന്നു. എങ്കിലും, ബദാമി ഇന്നും അതിൻ്റെ ചാലൂക്യകാലത്തെ പ്രൗഢി നിലനിർത്തുന്നു.

സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തകർച്ച

പുലികേശി രണ്ടാമന്റെ മരണശേഷം പല്ലവർ ബദാമി ആക്രമിച്ചു. പിന്നീട് രാഷ്ട്രകൂടർക്ക് കീഴിലായി. ഏകദേശം രണ്ട് നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് ശേഷം തൈലപ്പ രണ്ടാമൻ പടിഞ്ഞാറൻ ചാലൂക്യ സാമ്രാജ്യം പുനഃസ്ഥാപിച്ച് കല്യാണി തലസ്ഥാനമാക്കി ഭരണം തുടങ്ങി. അവർക്ക് പിന്നീട് ചോളന്മാരുമായി വലിയ യുദ്ധങ്ങൾ നേരിടേണ്ടി വന്നു. പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടോടെ കല്യാണിയിലെ ചാലൂക്യരുടെ ശക്തി ക്ഷയിക്കുകയും അവരുടെ സാമന്ത രാജാക്കന്മാരായ ഹോയ്സാല, യാദവ തുടങ്ങിയവർ സ്വതന്ത്രരാവുകയും ചെയ്തു. ഒടുവിൽ, യാദവന്മാരും മറ്റ് ശക്തികളും ചേർന്ന് ഈ സാമ്രാജ്യം ഇല്ലാതാക്കി.

നമ്മുടെ പൂർവ്വികരുടെ വാസ്തുവിദ്യയുടെയും ശില്പകലയുടെയും ചാരുത എത്രമാത്രം വിലമതിക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് നേരിട്ട് കണ്ടറിയാനുള്ള ഒരു യാത്രയായിരുന്നു ഹംപി മുതൽ ബദാമി വരെയുള്ളത്. ഓരോ കല്ലിലും കൊത്തിവെച്ച ജീവൻ തുടിക്കുന്ന കഥകൾ കണ്ടപ്പോൾ അത്ഭുതം തോന്നിപ്പോയി!

ചരിത്രത്തിൻ്റെ താളുകളിൽ നിന്ന് മണ്ണടിഞ്ഞ ഒരു നഗരം ഹംപിയിൽ പുനർജ്ജനിച്ചപ്പോൾ അത് വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ സമ്പന്നമായ കാലഘട്ടത്തിൻ്റെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തലായി. വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഭീമാകാരമായ ഗോപുരം മുതൽ വിഠല ക്ഷേത്രത്തിലെ സംഗീത തൂണുകൾ വരെ ഓരോ കാഴ്ചയും അമ്പരപ്പിച്ചു. ഒരു വലിയ ശിലാരഥം ഒറ്റക്കല്ലിൽ എങ്ങനെ കൊത്തിയെടുത്തു എന്നത് ഇന്നത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് പോലും സങ്കൽപ്പിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്.

അതുപോലെ, ഐഹോളും പട്ടടക്കലും ചാലൂക്യരുടെ കലാസൃഷ്ടികളുടെ നേർസാക്ഷ്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു. “ഇന്ത്യൻ വാസ്തുവിദ്യയുടെ തൊട്ടിൽ” എന്ന് ഐഹോൾ അറിയപ്പെടുന്നതിൽ അതിശയിക്കാനില്ല. ഒരു കൂട്ടം ശില്പികൾ ഒരുക്കിയ വിദ്യാലയം പോലെ ഓരോ ക്ഷേത്രവും വ്യത്യസ്ത ശൈലികളിൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ എത്ര തലമുറകളുടെ അറിവും കഴിവും അതിനു പിന്നിലുണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. പട്ടടക്കലിലെ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം ശൈലികളുടെ ഒരു സംഗമഭൂമിയാണ്. വടക്കേ ഇന്ത്യൻ ശൈലിയും തെക്കേ ഇന്ത്യൻ ശൈലിയും ഒരുമിച്ച് കാണാൻ കഴിയുന്നത് അപൂർവ്വമായ ഒരനുഭവമാണ്.

ബദാമിയിലെ ചുവപ്പ് നിറമുള്ള ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് എൻ്റെ കൺമുന്നിൽ ഒരു കലാകാരന്റെ സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ മാന്ത്രിക ലോകം തുറന്നു വന്നതുപോലെ തോന്നി. പാറകൾ തുരന്ന് അവർ സൃഷ്ടിച്ച ശില്പങ്ങൾ എത്ര സൂക്ഷ്മവും മനോഹരവുമാണ്! വെറും ഒരു ശില്പമല്ല, ഓരോന്നിനും അതിൻ്റേതായ ഭാവവും കഥയുമുണ്ട്.

ഇങ്ങനെയുള്ള സ്ഥലങ്ങൾ സന്ദർശിക്കുമ്പോൾ ഒരു കാര്യം ഉറപ്പാണ്. നമ്മുടെ പൈതൃകം വെറും കെട്ടിടങ്ങളും ശില്പങ്ങളും മാത്രമല്ല, അത് തലമുറകളായി കൈമാറിവന്ന അറിവും, കഴിവും, വിശ്വാസവുമാണ്. ആ പഴയ കാലത്തെ എൻജിനീയറിങ്, കല, ഗണിതം തുടങ്ങിയ എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുമുള്ള അവരുടെ അറിവ് അതിശയകരമാണ്.

ഇത് വെറും ഒരു യാത്രയായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് കാലത്തിൻ്റെ ആഴങ്ങളിലേക്ക് ഇറങ്ങിച്ചെന്നുള്ള ഒരു അനുഭൂതിയായിരുന്നു. എൻ്റെ മനസ്സിൽ ഈ വിസ്മയ കാഴ്ചകൾ എന്നും നിറഞ്ഞുനിൽക്കും. നമ്മുടെ പഴയ ഭാരത സംസ്കാരത്തിൽ വാസ്തുവിദ്യയുടെയും ശില്പകലയുടെയും ചാരുത എത്രമാത്രം വിലമതിക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി.