ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി: സമത്വത്തിൻ്റെയും സാഹോദര്യത്തിൻ്റെയും പ്രകാശഗോപുരം

മനുഷ്യരാശിയുടെ സത്തയെ നിർവചിക്കുന്ന ഉൽകൃഷ്ട ചിന്തകളാണ് ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിൻ്റെ “മനുഷ്യൻ്റെ ജാതി മനുഷ്യത്വമാണ്” എന്ന വചനവും, ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കറുടെ “എൻ്റെ സാമൂഹിക ദർശനം മൂന്നുവാക്കുകളിൽ സംഗ്രഹിക്കാം: സമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സാഹോദര്യം” എന്ന പ്രഖ്യാപനവും. ഈ മഹദ്വചനങ്ങൾ കേവലം ഉദ്ധരണികൾക്കപ്പുറം, മാനവികതയുടെയും സാമൂഹിക നീതിയുടെയും അടിസ്ഥാന ശിലകളായി വർത്തിക്കുന്നു. ഈ ഉദാത്തമായ ആശയങ്ങളെ കവികുലഗുരു കുമാരനാശാൻ തൻ്റെ ‘ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി’ എന്ന കാവ്യത്തിലൂടെ എപ്രകാരം ആവിഷ്കരിക്കുന്നു എന്നും, സമകാലിക ലോകത്ത് അതിനുള്ള പ്രസക്തി എന്താണെന്നും നമുക്ക് വിശദമായി പരിശോധിക്കാം.

ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകിയിലെ സാമൂഹിക ദർശനം: ആശയപരമായ ആഴങ്ങൾ

ബുദ്ധമതത്തിൻ്റെ മാനവിക മൂല്യങ്ങളെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ആശാൻ രചിച്ച ഖണ്ഡകാവ്യങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി. ഒരു ചണ്ഡാല യുവതിയായ മാതംഗിയും ബുദ്ധഭിക്ഷുവായ ആനന്ദനും തമ്മിലുള്ള അപ്രതീക്ഷിത കണ്ടുമുട്ടലിലൂടെയും അതിനെത്തുടർന്നുണ്ടാകുന്ന സാമൂഹിക പ്രതികരണങ്ങളിലൂടെയുമാണ് ആശാൻ തൻ്റെ സാമൂഹിക ദർശനം അതിഗഹനമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. കാൽപ്പനിക ഭംഗിയോടൊപ്പം സാമൂഹിക വിമർശനവും, അസമത്വങ്ങളോടുള്ള ധാർമ്മികമായ പ്രതിഷേധവും ഈ കാവ്യത്തിൽ അഗാധമായി ഉൾച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു.

ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിൻ്റെ ദർശനം: “മനുഷ്യൻ്റെ ജാതി മനുഷ്യത്വമാണ്”

ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിൻ്റെ “മനുഷ്യൻ്റെ ജാതി മനുഷ്യത്വമാണ്” എന്ന ദർശനം ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകിയിൽ ഒളിഞ്ഞും തെളിഞ്ഞും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നുണ്ട്. കാവ്യത്തിൻ്റെ മർമ്മം തന്നെ ഈ ആശയത്തിലാണ് കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. ദാഹിച്ചു വലഞ്ഞ ആനന്ദ ഭിക്ഷു, വെള്ളത്തിനായി ഒരു കിണറ്റിൻകരയിൽ എത്തുന്നു. അവിടെ വെള്ളം കോരാൻ നിന്ന മാതംഗി ഒരു ചണ്ഡാല സ്ത്രീയാണെന്ന് അറിഞ്ഞപ്പോൾ, ജാതിപരമായ അയിത്തവും അതിൻ്റെ സാമൂഹിക വിലക്കുകളും കാരണം ഭിക്ഷുവിന് വെള്ളം കൊടുക്കാൻ അവൾ മടിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിലാണ് ആനന്ദൻ്റെ വിഖ്യാതമായ വാക്കുകൾ വരുന്നത്:

” ജാതി ചോദിക്കുന്നില്ല ഞാൻ സോദരി,
ചോദിക്കുന്നു നീർ നാവുവരണ്ടഹോ!”

ഈ ലളിതമായ വരികൾക്ക് സാമൂഹിക മാറ്റത്തിൻ്റെ അഗാധമായ ഒരു മാനം ഉണ്ട്. മനുഷ്യനെ വേർതിരിക്കുന്ന എല്ലാ ബാഹ്യ ഘടകങ്ങളെയും – ജാതി, വർണ്ണം, ലിംഗം, സാമൂഹിക പദവി – നിരാകരിച്ചുകൊണ്ട്, മനുഷ്യരിലെ അടിസ്ഥാനപരമായ മനുഷ്യത്വത്തെയും സഹാനുഭൂതിയെയും ഇത് ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. ഒരാളുടെ ജാതിയോ വർഗ്ഗമോ അയാളുടെ വ്യക്തിത്വത്തെയോ മനുഷ്യത്വത്തെയോ നിർണ്ണയിക്കുന്നില്ല എന്ന് ഈ സംഭാഷണം ദൃഢീകരിക്കുന്നു. ഭിക്ഷുവിൻ്റെ ഈ സമീപനം, അയിത്തം ഒരു സാമൂഹിക അനാചാരമാണെന്നും, മനുഷ്യർക്കിടയിൽ ജന്മനാൽ ഭേദങ്ങളില്ലെന്നും ഉള്ള ഗുരുവിൻ്റെ തത്ത്വത്തെ സാധൂകരിക്കുന്നു. മാതംഗി ഒരു ചണ്ഡാല സ്ത്രീയാണെങ്കിലും, അവളിലെ മനുഷ്യത്വത്തെയും, ദയയെയും, ആത്മീയമായ ഉണർവിനുള്ള കഴിവിനെയും ആനന്ദഭിക്ഷു തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇത് ഗുരുവിൻ്റെ ദർശനത്തിൻ്റെ കാതൽ തന്നെയാണ്.

ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കറുടെ ദർശനം: സമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സാഹോദര്യം

ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കറുടെ സാമൂഹിക ദർശനത്തിൻ്റെ അടിസ്ഥാന തൂണുകളായ സമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സാഹോദര്യം എന്നിവയുടെ പ്രകാശനവും ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകിയിൽ നമുക്ക് കാണാൻ സാധിക്കും. അംബേദ്കർ ഒരു ഭരണഘടനാ ശിൽപി എന്ന നിലയിൽ ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിൽ സാമൂഹികനീതി ഉറപ്പാക്കാൻ ഈ മൂന്ന് തത്വങ്ങൾക്കും പരമ പ്രാധാന്യം നൽകി. ആശാൻ്റെ കാവ്യത്തിലും ഈ ആശയങ്ങൾ സുവ്യക്തമാണ്:

സമത്വം (Equality): മാതംഗി ചണ്ഡാല സ്ത്രീയായിരുന്നിട്ടും, ആനന്ദ ഭിക്ഷു അവളോട് യാതൊരു വിവേചനവും കാണിക്കുന്നില്ല. ദാഹം തീർക്കാൻ വെള്ളം ചോദിക്കുന്നതിലും, പിന്നീട് അവളെ ബുദ്ധമതത്തിലേക്ക് ക്ഷണിക്കുന്നതിലും, സമൂഹത്തിൽ താഴ്ന്നവരെന്ന് മുദ്രകുത്തപ്പെട്ടവരോടുള്ള തുല്യതയുടെ മനോഭാവം അദ്ദേഹം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ബുദ്ധമതത്തിൻ്റെ അടിസ്ഥാന തത്വങ്ങളിലൊന്നാണ് ജാതി, വർണ്ണം, ലിംഗം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള വിവേചനം പാടില്ല എന്നുള്ളത്. മാതംഗിക്ക് പിന്നീട് ബുദ്ധഭിക്ഷുണി ആവാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുന്നതും, അവളെ എതിർക്കാൻ രാജാവിന് പോലും സാധിക്കാതെ വരുന്നതും ഈ സാമൂഹിക സമത്വത്തിൻ്റെ വിജയമാണ്. സമൂഹം മാതംഗിയുടെ ജാതിയെക്കുറിച്ച് ബഹളം വെക്കുമ്പോൾ, ബുദ്ധഭിക്ഷുക്കൾ അവളെ സ്വീകരിക്കുകയും തുല്യപരിഗണന നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.

സ്വാതന്ത്ര്യം (Liberty): ജാതിയുടെ കെട്ടുപാടുകളിൽ നിന്ന് മോചനം നേടാനും ബുദ്ധമതത്തിൻ്റെ അനുയായി ആവാനുമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം മാതംഗിക്ക് ലഭിക്കുന്നുണ്ട്. സാമൂഹികമായി അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട ഒരു വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവൾക്ക് തൻ്റെ ഇഷ്ടമനുസരിച്ച് ഒരു ജീവിതം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശം ലഭിക്കുന്നത് അന്നത്തെ സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഒരു വിപ്ലവകരമായ ആശയമായിരുന്നു. വ്യക്തിക്ക് സ്വന്തം ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും വിശ്വാസങ്ങളെക്കുറിച്ചും തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള അവകാശവും തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യവും ഇവിടെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു. സമൂഹത്തിൻ്റെ സമ്മർദ്ദങ്ങൾക്കും ജാതിപരമായ വിലക്കുകൾക്കും വഴങ്ങാതെ മാതംഗിക്ക് തൻ്റെ ആത്മാഭിമാനം ഉയർത്തിപ്പിടിക്കാൻ കഴിയുന്നതും ഒരുതരം വ്യക്തിഗത സ്വാതന്ത്ര്യത്തിൻ്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ്.

സാഹോദര്യം (Fraternity): ആനന്ദ ഭിക്ഷു മാതംഗിയോട് കാണിക്കുന്ന സ്നേഹവും ദയയും കാരുണ്യവും സാഹോദര്യത്തിൻ്റെ ഉത്തമ മാതൃകയാണ്. ജാതിഭേദമില്ലാതെ മനുഷ്യരെല്ലാം സഹോദരങ്ങളെപ്പോലെ കഴിയണം എന്ന ആശയത്തെ കവിത ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. മനുഷ്യർ പരസ്പരം വിദ്വേഷമില്ലാതെ, സ്നേഹത്തോടെയും ബഹുമാനത്തോടെയും ജീവിക്കണമെന്ന് കവി ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മാതംഗിയെ ബുദ്ധമതത്തിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നതും അവൾക്ക് അവിടെ ലഭിക്കുന്ന സ്വീകാര്യതയും, സാഹോദര്യത്തിൻ്റെ വിശാലമായ കാഴ്ചപ്പാടിനെ ദൃഢീകരിക്കുന്നു. എല്ലാവരും ഒരേ മാനുഷിക കുടുംബത്തിലെ അംഗങ്ങളാണെന്നും, പരസ്പരം സ്നേഹിക്കുകയും സഹായിക്കുകയും ചെയ്യണമെന്നും ഈ കാവ്യം പഠിപ്പിക്കുന്നു.

കൂടാതെ, ബുദ്ധമത തത്വങ്ങളായ കരുണയും (Compassion) അഹിംസയും (Non-violence) ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകിയിൽ ആഴത്തിൽ വേരൂന്നിയിരിക്കുന്നു. ആനന്ദഭിക്ഷുവിൻ്റെ മാതംഗിയോടുള്ള സമീപനത്തിലും, ബുദ്ധമതത്തിൻ്റെ മാനുഷികമായ കാഴ്ചപ്പാടുകളിലും ഇത് വ്യക്തമാണ്. വെറുപ്പിനെ സ്നേഹം കൊണ്ടും, വിദ്വേഷത്തെ ദയകൊണ്ടും നേരിടണമെന്ന ബുദ്ധൻ്റെ സന്ദേശം കവിതയിൽ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു. അജ്ഞതയെയും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളെയും അക്രമത്തിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് സ്നേഹത്തിലൂടെയും ജ്ഞാനത്തിലൂടെയുമാണ് ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതെന്ന് കവി പറയുന്നു.

ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകിയുടെ സമകാലിക പ്രസക്തി: മാറാത്ത സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യങ്ങൾ

ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി രചിക്കപ്പെട്ട് ഒരു നൂറ്റാണ്ടിലധികം കഴിഞ്ഞിട്ടും, ഈ കാവ്യത്തിൻ്റെ പ്രസക്തി ഒട്ടും കുറഞ്ഞിട്ടില്ല എന്നത് ശ്രദ്ധേയമാണ്. 1922-ൽ എഴുതപ്പെട്ട ഈ കാവ്യം, ഇന്നും ലോകത്ത് ജാതി, മതം, വർണ്ണം, ലിംഗം എന്നിവയുടെ പേരിലുള്ള വിവേചനങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ ഒരു പ്രകാശഗോപുരം പോലെ നമ്മുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. മറ്റു മതസ്ഥരോടും പിന്നോക്ക ജാതിക്കാരോടും ഉള്ള വെറുപ്പും പകയും കൊണ്ട് വമ്പൻ കൂട്ടായ്മയെ ഉണ്ടാക്കി, അവർ രാജ്യ ഭാരം നടത്തുന്ന കാലമാണിന്ന് എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്. താഴ്ന്ന ജാതിക്കാരെ ഭരിക്കാൻ അവർക്കായി ഒരു ഉന്നതകുലജാതൻ തന്നെ മന്ത്രിയാവണം എന്നുപറഞ്ഞൊരു എം.പി. പോലും നമുക്കുണ്ടെന്നറിയുക. ആ നിലയ്ക്ക് ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകിയുടെ സമകാലിക പ്രസക്തി ഏറെ മുന്നിട്ടു നിൽക്കുന്നു.

ജാതിവിവേചനം ഇന്നും ഒരു യാഥാർത്ഥ്യം: ഇന്ത്യയിൽ ജാതിവ്യവസ്ഥ ഔദ്യോഗികമായി നിരോധിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, അതിൻ്റെ സാമൂഹികവും മാനസികവുമായ വേരുകൾ ഇന്നും സമൂഹത്തിൽ ആഴത്തിൽ പതിഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. ദളിതർക്കും മറ്റ് പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങൾക്കുമെതിരെ നടക്കുന്ന അതിക്രമങ്ങളും വിവേചനങ്ങളും ഇതിന് തെളിവാണ്. വിവാഹബന്ധങ്ങളിൽ, തൊഴിലിടങ്ങളിൽ, വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ, പൊതുവിടങ്ങളിൽ പോലും ജാതി വിവേചനം പല രൂപങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി ഈ വിവേചനങ്ങൾക്കെതിരെ ഒരു ശക്തമായ ഓർമ്മപ്പെടുത്തലാണ്. മനുഷ്യത്വം എന്നതിന് മുകളിൽ ഒരു ജാതിയും ഇല്ലെന്നും, എല്ലാവർക്കും തുല്യപരിഗണന ലഭിക്കണമെന്നും ഇത് ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നു. ജാതിവിവേചനം നേരിട്ടറിഞ്ഞു വളർന്ന പാട്ടുകാരനായ വേടന്റെ പാട്ടുകൾ ഇന്ന് സമൂഹമനസ്സാക്ഷി ഏറ്റെടുത്ത് പാടുന്നതും അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ്~.

മതമൗലികവാദവും അസഹിഷ്ണുതയും: ലോകത്ത് പലയിടത്തും മതത്തിൻ്റെ പേരിൽ മനുഷ്യർ തമ്മിൽ സ്പർദ്ധയും സംഘർഷങ്ങളും വർദ്ധിച്ചുവരുന്നു. മതപരിവർത്തനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സംവാദങ്ങളും, മതത്തിൻ്റെ പേരിൽ നടക്കുന്ന വിദ്വേഷ പ്രചരണങ്ങളും ഇന്നത്തെ സമൂഹത്തിൽ സാധാരണമാണ്. ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി മതങ്ങൾക്കതീതമായി മനുഷ്യത്വത്തെയും സാർവത്രിക സ്നേഹത്തെയും ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. ബുദ്ധമതത്തിൻ്റെ കാരുണ്യവും സമത്വവും ഇവിടെ ഒരു സന്ദേശമായി മാറുന്നു. ഏതൊരു മതത്തിൻ്റെയും അടിസ്ഥാന ലക്ഷ്യം മനുഷ്യരെ ഉന്നമിപ്പിക്കുക എന്നതാണ്, അല്ലാതെ അവരെ വിഭജിക്കുകയും തമ്മിലടിപ്പിക്കുകയുമല്ലെന്ന് ഇത് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ലിംഗസമത്വം: മാതംഗി എന്ന സ്ത്രീ കഥാപാത്രത്തിലൂടെ, ആശാൻ സ്ത്രീകൾക്ക് സമൂഹത്തിൽ ലഭിക്കേണ്ട സ്ഥാനത്തെക്കുറിച്ചും പരോക്ഷമായി പറയുന്നുണ്ട്. ഒരു ചണ്ഡാല സ്ത്രീക്ക് പോലും തൻ്റെ കഴിവുകൾ തെളിയിക്കാനും ആത്മീയ പാതയിലേക്ക് വരാനും കഴിയുന്നു എന്നത് സ്ത്രീ ശാക്തീകരണത്തിന് ഒരു ഉദാഹരണമാണ്. ഇന്നും ലിംഗസമത്വം ഒരു വെല്ലുവിളിയായി തുടരുന്ന സമൂഹത്തിൽ, സ്ത്രീകൾക്ക് തുല്യ അവസരങ്ങളും അവകാശങ്ങളും ലഭിക്കാത്ത സാഹചര്യങ്ങളിൽ, ഈ കാവ്യം സ്ത്രീകളുടെ അവകാശങ്ങളെയും കഴിവുകളെയും അംഗീകരിക്കേണ്ടതിൻ്റെ പ്രാധാന്യം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

സാമൂഹികനീതിയും മാനുഷിക മൂല്യങ്ങളും: സമത്വം, സ്വാതന്ത്ര്യം, സാഹോദര്യം എന്നീ അംബേദ്ക്കറുടെ ആശയങ്ങൾ ആധുനിക സമൂഹത്തിൽ സാമൂഹികനീതിക്ക് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. വിഭവങ്ങളുടെയും അവസരങ്ങളുടെയും നീതിയുക്തമായ വിതരണം ഉറപ്പാക്കുക, എല്ലാവർക്കും തുല്യ അവകാശങ്ങളും അവസരങ്ങളും ഉറപ്പുവരുത്തുക എന്നത് ഒരു പുരോഗമന സമൂഹത്തിൻ്റെ ലക്ഷണമാണ്. ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി ഈ മൂല്യങ്ങളെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, അനീതിക്കെതിരെ പോരാടാൻ നമ്മളെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടവരുടെ ശബ്ദങ്ങളെ കേൾക്കാനും അവർക്ക് നീതി ഉറപ്പാക്കാനും ഈ കാവ്യം നമ്മെ പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നു.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിൻ്റെയും ചിന്തയുടെയും പ്രാധാന്യം: ആനന്ദ ഭിക്ഷുവിൻ്റെ അറിവും ജ്ഞാനവുമാണ് മാതംഗിയുടെ ജീവിതത്തിൽ വെളിച്ചം കൊണ്ടുവരുന്നത്. അജ്ഞതയും അന്ധവിശ്വാസങ്ങളും സമൂഹത്തെ പിന്നോട്ട് വലിക്കുമ്പോൾ, അറിവും യുക്തിചിന്തയും സമൂഹത്തിൽ മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുമെന്ന് ഈ കാവ്യം പറയുന്നു. വിദ്യാഭ്യാസത്തിലൂടെയും സംവാദത്തിലൂടെയും മാത്രമേ സാമൂഹിക ഉന്നമനം സാധ്യമാകൂ. മുൻധാരണകളെയും തെറ്റിദ്ധാരണകളെയും ചോദ്യം ചെയ്യാനും പുതിയ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ സ്വീകരിക്കാനും വിദ്യാഭ്യാസം നമ്മളെ പ്രാപ്തരാക്കുന്നു.

അവസാനമായി, ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി നമുക്ക് നൽകുന്ന സന്ദേശം വളരെ ലളിതമാണ്, എന്നാൽ അതിശക്തവുമാണ്. മനുഷ്യർക്കിടയിലുള്ള ജാതിയുടെയും മതത്തിൻ്റെയും ലിംഗത്തിൻ്റെയുമെല്ലാം മതിലുകൾ തകർത്ത്, സ്നേഹത്തിൻ്റെയും സാഹോദര്യത്തിൻ്റെയും പാലങ്ങൾ പണിയുക എന്നതാണ് അത്. ഗുരുവും അംബേദ്കറും മുന്നോട്ടുവെച്ച മഹത്തായ ആശയങ്ങളെ, അതിമനോഹരമായ കാവ്യാത്മക ഭാഷയിലൂടെ ആശാൻ ആവിഷ്കരിച്ചപ്പോൾ, അത് കാലാതീതമായ ഒരു സന്ദേശമായി മാറി. ഇന്നും നമ്മുടെ സമൂഹത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അനീതികൾക്കെതിരെ പോരാടാനും, കൂടുതൽ നീതിയുക്തവും മാനുഷികവുമായ ഒരു ലോകം കെട്ടിപ്പടുക്കാനും ചണ്ഡാലഭിക്ഷുകി നമുക്ക് പ്രചോദനമേകുന്നു. മനുഷ്യൻ്റെ ജാതി മനുഷ്യത്വവും, മനുഷ്യൻ്റെ സാമൂഹിക ദർശനം സമത്വവും സ്വാതന്ത്ര്യവും സാഹോദര്യവുമാകണം എന്ന ആഹ്വാനം ഇന്നും നമ്മുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ മുഴങ്ങിക്കേൾക്കുന്നു.