ചോളസാമ്രാജ്യം

ദക്ഷിണേന്ത്യൻ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തവും ദീർഘകാലം നിലനിന്നതുമായ സാമ്രാജ്യങ്ങളിലൊന്നാണ് ചോളന്മാരുടേത്. ആദ്യകാല ചോളന്മാർ സംഘകാലഘട്ടം മുതൽ (ഏകദേശം ബി.സി. 300) ഭരിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും, ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടോടെയാണ് ഇവർ ഒരു പ്രബല ശക്തിയായി ഉയർന്നുവന്നത്. കാവേരി നദിയുടെ ഫലഭൂയിഷ്ഠമായ തീരങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഈ സാമ്രാജ്യം വളർന്നത്. വിജയലായ ചോളൻ സ്ഥാപിച്ച ഈ സാമ്രാജ്യം, പിന്നീട് രാജരാജ ചോളൻ ഒന്നാമൻ്റെയും രാജേന്ദ്ര ചോളൻ ഒന്നാമൻ്റെയും കാലഘട്ടത്തിൽ അതിൻ്റെ പ്രൗഢിയുടെ പാരമ്യത്തിലെത്തി. കല, വാസ്തുവിദ്യ, സാഹിത്യം, സമുദ്ര വ്യാപാരം, ശക്തമായ നാവികസേന എന്നിവയിലെല്ലാം ചോളന്മാർ തങ്ങളുടെ മുദ്ര പതിപ്പിച്ചു.

സംഘകാല കൃതികളിൽ നിരവധി ചോള രാജാക്കന്മാരെക്കുറിച്ച് പരാമർശിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അവരുടെ ഭരണകാലത്തെക്കുറിച്ച് കൃത്യമായ ഒരു കാലഗണന ലഭ്യമല്ല. എങ്കിലും, അക്കാലത്തെ ഏറ്റവും പ്രമുഖരായ രാജാക്കന്മാർ ഇവരായിരുന്നു:

സംഘകാലത്തെ പ്രധാന ചോള രാജാക്കന്മാർ

  1. ഇളഞ്ചേട്ചെന്നി: ആദ്യകാല ചോളന്മാരിലെ ശക്തനായ ഒരു ഭരണാധികാരിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. മികച്ച ഒരു പോരാളിയായി സംഘകാല സാഹിത്യം ഇദ്ദേഹത്തെ വാഴ്ത്തുന്നു.

  2. കരികാല ചോളൻ: സംഘകാല ചോളന്മാരിൽ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനും ശക്തനുമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത് കരികാലനാണ്. “കരിഞ്ഞ കാലുള്ളവൻ” എന്നാണ് ഈ പേരിന് അർത്ഥം. ചെറുപ്പത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായ ഒരഗ്നിബാധയെയാണ് ഇത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.

    • സൈനിക വിജയങ്ങൾ: ചേര, പാണ്ഡ്യ രാജാക്കന്മാരും പതിനൊന്ന് മറ്റ് ചെറിയ ദേശങ്ങളിലെ രാജാക്കന്മാരും ചേർന്ന സഖ്യത്തെ വെണ്ണി എന്ന സ്ഥലത്തുവെച്ച് നടന്ന യുദ്ധത്തിൽ പരാജയപ്പെടുത്തിയത് ഇദ്ദേഹത്തിൻ്റെ ഏറ്റവും വലിയ സൈനിക നേട്ടമായി കണക്കാക്കുന്നു.

    • ഭരണപരമായ സംഭാവനകൾ: കാർഷിക അഭിവൃദ്ധിക്കായി കാവേരി നദിക്ക് കുറുകെ കല്ലണ കെട്ടിയത് കരികാലനാണെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ, പൂഹാർ (കാവേരിപൂമ്പട്ടണം) എന്ന തുറമുഖ നഗരം സ്ഥാപിച്ചതും ഇദ്ദേഹമാണ്.

  3. നെടുങ്കിള്ളി: ഉറൈയൂർ തലസ്ഥാനമാക്കി ഭരിച്ചിരുന്ന ഒരു ചോള രാജാവായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. ഇദ്ദേഹവും മറ്റൊരു ചോള രാജാവായിരുന്ന നളങ്കിള്ളിയും തമ്മിൽ അധികാരത്തിനുവേണ്ടി നിരന്തരം യുദ്ധം ചെയ്തിരുന്നു.

  4. നളങ്കിള്ളി: കാവേരിപൂമ്പട്ടണം തലസ്ഥാനമാക്കി ഭരിച്ചിരുന്ന ഒരു പ്രമുഖ ചോള രാജാവായിരുന്നു നളങ്കിള്ളി. ജനക്ഷേമ തൽപരനും മികച്ച ഭരണാധികാരിയുമായി സംഘ സാഹിത്യ കൃതിയായ പുറനാനൂറ് ഇദ്ദേഹത്തെ വാഴ്ത്തുന്നു.

  5. കിള്ളി വളവൻ: ഇദ്ദേഹം ഒരു മികച്ച പോരാളിയായിരുന്നു. പാണ്ഡ്യന്മാരുമായി യുദ്ധം ചെയ്ത് മധുര പിടിച്ചടക്കിയതായി പറയപ്പെടുന്നു.

  6. കോച്ചെങ്കണ്ണാൻ: സംഘകാലത്തെ മറ്റൊരു പ്രധാന ചോള രാജാവാണ് കോച്ചെങ്കണ്ണാൻ. ഇദ്ദേഹം ചേര രാജാവായിരുന്ന കൂടക്കോ ഇളഞ്ചേരൽ ഇരുംപൊറൈ ചേരരാജാവിനെ പരാജയപ്പെടുത്തി തടവിലാക്കിയതായി സംഘകൃതികൾ പറയുന്നു. ഇദ്ദേഹം ശിവഭക്തനായിരുന്നുവെന്നും നിരവധി ശിവക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചതായും വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു.

  7. പെരുനർകിള്ളി: രാജസൂയ യാഗം നടത്തിയ ഒരേയൊരു സംഘകാല ചോള രാജാവായിരുന്നതുകൊണ്ട് ഇദ്ദേഹം “രാജസൂയം വേട്ട പെരുനർകിള്ളി” എന്നറിയപ്പെട്ടു. ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശക്തിയും അധികാരവും വ്യക്തമാക്കുന്നു.

സാമ്രാജ്യ സ്ഥാപകൻ

പിൽക്കാല ചോളസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ വിജയാലയ ചോളൻ (ക്രി.വ. 848–871) ആണ്. പല്ലവരുടെ സാമന്തനായിരുന്ന അദ്ദേഹം, ക്രി.വ. 850-ൽ പാണ്ഡ്യരും പല്ലവരും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം മുതലെടുത്ത് തഞ്ചാവൂർ പിടിച്ചെടുക്കുകയും അവിടെ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തലസ്ഥാനം സ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. തഞ്ചാവൂരിൽ അദ്ദേഹം ദുർഗ്ഗാദേവിക്ക് ഒരു ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചു. അതുകൊണ്ട്, ചോളസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആരംഭം സാധാരണയായി ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിലായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.

സംഘകാല ചോളന്മാരും പിൽക്കാല ചോളന്മാരും ഒരേ വംശത്തിൽപ്പെട്ടവരാണ്. അതായത്, പിൽക്കാല ചോളന്മാർ സംഘകാലത്ത് ഭരിച്ചിരുന്ന ചോളന്മാരുടെ നേരിട്ടുള്ള പിൻഗാമികളാണെന്ന് അവകാശപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, ഈ രണ്ട് കാലഘട്ടങ്ങൾക്കുമിടയിൽ ഏകദേശം 600 വർഷത്തെ (എ.ഡി. 3-ാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ 9-ാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ) ഒരു വലിയ ഇടവേളയുണ്ട്.

ഈ ബന്ധം കൂടുതൽ വ്യക്തമാക്കുന്ന ചില പ്രധാന കാര്യങ്ങൾ ഇതാ:

  1. വംശപരമ്പരയുടെ തുടർച്ച: പിൽക്കാല ചോളസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപകനായ വിജയലായ ചോളനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൻഗാമികളും, കരികാലനെപ്പോലുള്ള പ്രശസ്തരായ സംഘകാല ചോള രാജാക്കന്മാരുടെ വംശപരമ്പരയിലാണ് തങ്ങൾ വരുന്നതെന്ന് അഭിമാനത്തോടെ പ്രഖ്യാപിച്ചു. തങ്ങളുടെ പൂർവ്വികരുടെ നഷ്ടപ്പെട്ട പ്രതാപം വീണ്ടെടുക്കുന്നവരായാണ് അവർ സ്വയം അവതരിപ്പിച്ചത്. ഈ വംശീയ അവകാശവാദം അവരുടെ ഭരണം നിയമവിധേയമാക്കുന്നതിൽ ഒരു പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു.

  2. കളഭ്രരുടെ മുന്നേറ്റം (ഇടവേളയുടെ കാരണം): എ.ഡി. മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടോടെ കളഭ്രർ എന്നൊരു വിഭാഗം ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ ആധിപത്യം സ്ഥാപിച്ചു. ഇത് സംഘകാലത്തെ ചേര, ചോള, പാണ്ഡ്യ രാജവംശങ്ങളുടെ അധികാരത്തിന് താൽക്കാലികമായി അന്ത്യം കുറിച്ചു. ഈ കാലഘട്ടത്തെ തമിഴ് ചരിത്രത്തിലെ “ഇരുണ്ട കാലഘട്ടം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ഈ സമയത്ത്, പ്രബലരായിരുന്ന ചോളന്മാർ നാടുവാഴികളോ മറ്റ് വലിയ സാമ്രാജ്യങ്ങൾക്ക് (പല്ലവർ, പാണ്ഡ്യർ) കീഴിലുള്ള ചെറിയ ഭരണാധികാരികളോ ആയി ഒതുങ്ങി.

  3. വിജയാലയ ചോളന്റെ ഉദയം: ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മധ്യത്തിൽ, പല്ലവരുടെ സാമന്തനായിരുന്ന വിജയലായ ചോളൻ, പല്ലവരും പാണ്ഡ്യരും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം മുതലെടുത്ത് തഞ്ചാവൂർ പിടിച്ചടക്കി. ഇതോടെ, നൂറ്റാണ്ടുകളായി തകർന്നുകിടന്ന ചോള ശക്തിയെ അദ്ദേഹം പുനഃസ്ഥാപിച്ചു. ഇത് പിൽക്കാല ചോള സാമ്രാജ്യത്തിന് തുടക്കം കുറിച്ചു.

ചുരുക്കത്തിൽ, സംഘകാല ചോളന്മാരും പിൽക്കാല ചോളന്മാരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു വംശത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. കളഭ്രരുടെ മുന്നേറ്റം കാരണം ഏകദേശം ആറ് നൂറ്റാണ്ടോളം അധികാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തായെങ്കിലും, അതേ വംശത്തിൽപ്പെട്ട വിജയലായ ചോളൻ ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഭരണം തിരിച്ചുപിടിച്ച് സാമ്രാജ്യം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയായിരുന്നു.

സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വികാസം

വിജയാലയ ചോളൻ സ്ഥാപിച്ച സാമ്രാജ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പിൻഗാമികളിലൂടെ അതിവിശാലമായി വളർന്നു.

  • ആദിത്യ ചോളൻ ഒന്നാമൻ: പല്ലവരെ പൂർണ്ണമായി പരാജയപ്പെടുത്തി തൊണ്ടൈമണ്ഡലം (ഇന്നത്തെ വടക്കൻ തമിഴ്നാട്) ചോളസാമ്രാജ്യത്തോട് കൂട്ടിച്ചേർത്തു.

  • പരാന്തക ചോളൻ ഒന്നാമൻ: പാണ്ഡ്യരെയും ശ്രീലങ്കൻ സൈന്യത്തെയും പരാജയപ്പെടുത്തി.

  • രാജരാജ ചോളൻ ഒന്നാമൻ (ക്രി.വ. 985–1014): ചോളസാമ്രാജ്യത്തെ ഒരു വൻശക്തിയാക്കി മാറ്റിയത് രാജരാജനായിരുന്നു. കരയിലും കടലിലും ഒരുപോലെ ശക്തമായ സൈന്യത്തെ രൂപീകരിച്ചു. തെക്ക് മാലിദ്വീപ് മുതൽ വടക്ക് തുംഗഭദ്ര നദി വരെയും, ലക്ഷദ്വീപും ശ്രീലങ്കയുടെ വടക്കൻ ഭാഗവും അദ്ദേഹം കീഴടക്കി.

  • രാജേന്ദ്ര ചോളൻ ഒന്നാമൻ (ക്രി.വ. 1014–1044): പിതാവിനെപ്പോലെ ശക്തനായ രാജേന്ദ്ര ചോളൻ, ചോളന്മാരുടെ അധികാരം ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡം കടന്നും വ്യാപിപ്പിച്ചു. ഗംഗാ നദി വരെ സൈന്യത്തെ നയിക്കുകയും “ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളൻ” (ഗംഗ ജയിച്ച ചോളൻ) എന്ന ബിരുദം സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ നേട്ടം തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യയിലെ ശ്രീവിജയ സാമ്രാജ്യത്തിനെതിരായ വിജയകരമായ നാവിക മുന്നേറ്റമായിരുന്നു. ഇത് ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിനെ “ചോളന്മാരുടെ തടാകം” ആക്കി മാറ്റി.

ചോളസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകൾ

  • ഭരണസംവിധാനം: കേന്ദ്രീകൃത രാജഭരണവും പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണവും ചേർന്നതായിരുന്നു ചോളന്മാരുടെ ഭരണരീതി. സാമ്രാജ്യത്തെ മണ്ഡലങ്ങൾ (പ്രവിശ്യകൾ), വളനാടുകൾ (ജില്ലകൾ), നാടുകൾ എന്നിങ്ങനെ വിഭജിച്ചിരുന്നു. ഗ്രാമങ്ങളിലെ “ഊർ”, “സഭ” തുടങ്ങിയ പ്രാദേശിക സമിതികൾക്ക് വലിയ അധികാരങ്ങൾ നൽകി. ഉത്തരാമേരൂർ ലിഖിതങ്ങളിൽ ഈ ഗ്രാമസഭകളിലേക്കുള്ള തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രീതികളെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പറയുന്നുണ്ട്.

  • വാസ്തുവിദ്യ: ദ്രാവിഡ ശൈലിയിലുള്ള ക്ഷേത്ര നിർമ്മാണത്തിൽ ചോളന്മാർ വലിയ സംഭാവനകൾ നൽകി. രാജരാജ ചോളൻ നിർമ്മിച്ച തഞ്ചാവൂരിലെ ബൃഹദീശ്വര ക്ഷേത്രം, രാജേന്ദ്ര ചോളൻ നിർമ്മിച്ച ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളപുരം ക്ഷേത്രം എന്നിവ യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഇടംപിടിച്ചവയാണ്.

  • കല: ചോള കാലഘട്ടത്തിലെ ഓടിൽ തീർത്ത ശില്പങ്ങൾ ലോകപ്രശസ്തമാണ്. നടരാജ വിഗ്രഹം ഇതിന് ഏറ്റവും മികച്ച ഉദാഹരണമാണ്.

  • നാവിക ശക്തി: ഇന്ത്യൻ മഹാസമുദ്രത്തിലെ വ്യാപാരം നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ശക്തമായ ഒരു നാവികസേന ചോളന്മാർക്കുണ്ടായിരുന്നു. ഇത് അവരുടെ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെയും സൈനിക മുന്നേറ്റങ്ങളുടെയും പ്രധാന ഘടകമായിരുന്നു.

കേരളവുമായുള്ള ബന്ധം

ചോളന്മാർക്ക് കേരളത്തിലെ ചേര രാജാക്കന്മാരുമായി സങ്കീർണ്ണമായ ബന്ധമാണുണ്ടായിരുന്നത്. ചില സമയങ്ങളിൽ അവർ സഖ്യകക്ഷികളായിരുന്നുവെങ്കിലും പലപ്പോഴും യുദ്ധത്തിലായിരുന്നു.

  • സൗഹൃദബന്ധം: ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ചോളരാജാവായ ആദിത്യ ചോളൻ ഒന്നാമനും ചേരരാജാവായ സ്ഥാണു രവി വർമ്മനും അടുത്ത മിത്രങ്ങളായിരുന്നു എന്ന് തില്ലൈസ്ഥാനം ലിഖിതം വ്യക്തമാക്കുന്നു.

  • സംഘർഷങ്ങൾ: രാജരാജ ചോളന്റെ കാലം മുതൽ ചോളന്മാർ കേരളം ആക്രമിക്കാൻ തുടങ്ങി. നൂറ്റാണ്ടുകളോളം നീണ്ടുനിന്ന യുദ്ധങ്ങൾ ചേരസാമ്രാജ്യത്തെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്നതിൽ നിർണായക പങ്ക് വഹിച്ചു.

ദൈവവിശ്വാസവും സാമൂഹിക ഘടനയും

  • ദൈവവിശ്വാസം: ചോളരാജാക്കന്മാർ പ്രധാനമായും ശൈവമത വിശ്വാസികളായിരുന്നു. ശിവനായിരുന്നു അവരുടെ പ്രധാന ദൈവം. എങ്കിലും, അവർ മറ്റ് മതങ്ങളോട് സഹിഷ്ണുത പുലർത്തിയിരുന്നു. ശൈവമതത്തിനൊപ്പം വൈഷ്ണവമതവും സമൂഹത്തിൽ നിലനിന്നിരുന്നു. കുലോത്തുംഗ ചോളൻ രണ്ടാമനെപ്പോലുള്ള ചില രാജാക്കന്മാർ വൈഷ്ണവർക്കെതിരെ പീഡനങ്ങൾ നടത്തിയതായും ചരിത്രരേഖകളുണ്ട്.

  • ജാതി വ്യവസ്ഥ: ചോളസമൂഹത്തിൽ ജാതി വ്യവസ്ഥ ശക്തമായിരുന്നു. സമൂഹം വർണ്ണാശ്രമ ധർമ്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ എന്നിങ്ങനെ തരംതിരിച്ചിരുന്നു. ബ്രാഹ്മണർക്ക് സമൂഹത്തിൽ ഉയർന്ന സ്ഥാനം നൽകിയിരുന്നു. കൂടാതെ, “ഇടങ്കൈ” (ഇടതു കൈ വിഭാഗം), “വലങ്കൈ” (വലതു കൈ വിഭാഗം) എന്നിങ്ങനെ തൊഴിലിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള സാമൂഹിക വിഭജനങ്ങളും നിലനിന്നിരുന്നു.

ആര്യവംശജരുമായുള്ള ബന്ധവും ബ്രാഹ്മണ സ്വാധീനവും

ആര്യൻ സംസ്കാരത്തിന്റെ സ്വാധീനം ചോള ഭരണത്തിൽ വ്യക്തമായി കാണാം. ഇത് ഒരു സാംസ്കാരിക സംയോജന പ്രക്രിയയായിരുന്നു.

  • ബ്രാഹ്മണരുടെ വരവ്: ഒരു പ്രത്യേക രാജാവിന്റെ കാലത്തല്ല, മറിച്ച് പല നൂറ്റാണ്ടുകളിലൂടെയാണ് ബ്രാഹ്മണർ ദക്ഷിണേന്ത്യയിൽ സ്വാധീനം ഉറപ്പിച്ചത്. എങ്കിലും, സാമ്രാജ്യ ചോളന്മാരുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ (ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ) ഇത് കൂടുതൽ ശക്തമായി.

  • ബ്രാഹ്മണർ പ്രീതി നേടിയ വഴികൾ:

    1. രാജപദവിക്ക് നിയമസാധുത: രാജാവിന്റെ അധികാരത്തിന് ദൈവികമായ പരിവേഷം നൽകുന്നതിൽ ബ്രാഹ്മണർ പ്രധാന പങ്ക് വഹിച്ചു. യാഗങ്ങളും മറ്റ് വൈദിക ചടങ്ങുകളും നടത്തിക്കൊണ്ട് അവർ രാജാവിനെ ധർമ്മത്തിന്റെ സംരക്ഷകനായി ചിത്രീകരിച്ചു.

    2. ഉപദേശകരും പുരോഹിതരും: ചോള രാജാക്കന്മാർ ബ്രാഹ്മണരെ തങ്ങളുടെ ആത്മീയ ഗുരുക്കന്മാരായും (രാജഗുരു) ഉപദേശകരായും നിയമിച്ചു.

    3. ഭൂമിദാനം: ബ്രാഹ്മണർക്ക് വൻതോതിൽ ഭൂമി ദാനമായി നൽകി (ബ്രഹ്മദേയം). ഇത് അവരെ സാമ്പത്തികമായും സാമൂഹികമായും ശക്തരാക്കി.

  • ബ്രാഹ്മണ സ്വാധീനത്തിന് മുൻപുള്ള വിശ്വാസം: ആദ്യകാല ചോളന്മാർ ദ്രാവിഡ പാരമ്പര്യങ്ങളും പ്രാദേശിക ദൈവങ്ങളെയും ആരാധിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ പിൽക്കാല ചോളന്മാർ വൈദിക പാരമ്പര്യങ്ങളെയും ശൈവമതത്തെയും തങ്ങളുടെ ഭരണത്തിന്റെ ഭാഗമാക്കി മാറ്റി. ഇത് പൂർണ്ണമായ ഒരു മാറ്റമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ദ്രാവിഡ, ആര്യൻ സംസ്കാരങ്ങളുടെ ഒരു സങ്കലനമായിരുന്നു.

ചോളരാജാക്കന്മാരും കാലഘട്ടവും

ചോളസാമ്രാജ്യത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഭരണാധികാരികൾ താഴെ പറയുന്നവരാണ്:

  1. വിജയാലയ ചോളൻ (ക്രി.വ. 848–871): സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപകൻ.

  2. ആദിത്യ ചോളൻ I (ക്രി.വ. 871–907): പല്ലവരെ പരാജയപ്പെടുത്തി.

  3. പരാന്തക ചോളൻ I (ക്രി.വ. 907–955): പാണ്ഡ്യരെയും ശ്രീലങ്കയെയും പരാജയപ്പെടുത്തി.

  4. പരാന്തക ചോളൻ II (സുന്ദര ചോളൻ) (ക്രി.വ. 957–970): ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലശേഷം പുത്രനായ ആദിത്യ കാരികാലൻ വധിക്കപ്പെട്ടു.

  5. ഉത്തമ ചോളൻ (ക്രി.വ. 970–985): രാജരാജ ചോളന്റെ മുൻഗാമി.

  6. രാജരാജ ചോളൻ I (ക്രി.വ. 985–1014): ചോളന്മാരിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തനായ ഭരണാധികാരി.

  7. രാജേന്ദ്ര ചോളൻ I (ക്രി.വ. 1014–1044): ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളൻ എന്നറിയപ്പെട്ടു, ശ്രീവിജയ സാമ്രാജ്യം കീഴടക്കി.

  8. രാജാധിരാജ ചോളൻ I (ക്രി.വ. 1044–1052): യുദ്ധക്കളത്തിൽ വെച്ച് മരണപ്പെട്ടു.

  9. കുലോത്തുംഗ ചോളൻ I (ക്രി.വ. 1070–1122): ചാലൂക്യ-ചോള വംശത്തിന് തുടക്കമിട്ടു.

  10. കുലോത്തുംഗ ചോളൻ III (ക്രി.വ. 1178–1218): അവസാനത്തെ ശക്തനായ ചോള രാജാവ്.

  11. രാജേന്ദ്ര ചോളൻ III (ക്രി.വ. 1246–1279): അവസാനത്തെ ചോള ഭരണാധികാരി. ഇദ്ദേഹത്തെ പാണ്ഡ്യന്മാർ പരാജയപ്പെടുത്തിയതോടെ ചോളസാമ്രാജ്യം അവസാനിച്ചു. 13-ആം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, പാണ്ഡ്യരുടെ ഉദയത്തോടെ ചോളരുടെ ശക്തി ക്ഷയിച്ചുതുടങ്ങിയിരുന്നു. പാണ്ഡ്യരാണു ചോളസാമ്രാജ്യത്തിന്‌ അന്ത്യം കുറിച്ചത്.

ചോളസാമ്രാജ്യം വ്യാപിച്ചിരുന്ന ഇന്നത്തെ സംസ്ഥാനങ്ങൾ

ചോളസാമ്രാജ്യം അതിന്റെ പ്രതാപകാലത്ത് ഇന്നത്തെ ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരുന്നു. പ്രധാനമായും താഴെ പറയുന്ന പ്രദേശങ്ങൾ അവരുടെ ഭരണത്തിൻ കീഴിലായിരുന്നു:

  • തമിഴ്നാട്: ചോളന്മാരുടെ ഭരണത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദു ഇന്നത്തെ തമിഴ്നാടായിരുന്നു. കാവേരി നദിയുടെ തീരത്താണ് അവരുടെ സാമ്രാജ്യം ഉദയം ചെയ്തത്. തിരുച്ചിറപ്പള്ളി, തഞ്ചാവൂർ, തിരുവാരൂർ, നാഗപട്ടണം, പുതുക്കോട്ടൈ, പെരമ്പല്ലൂർ, അരിയല്ലൂർ തുടങ്ങിയ തമിഴ്നാട്ടിലെ ജില്ലകൾ ഉൾപ്പെടുന്നതായിരുന്നു പ്രധാന ചോളദേശം.

  • ആന്ധ്രാപ്രദേശ്: തെക്കൻ ആന്ധ്രാപ്രദേശിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ ചോളന്മാരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരുന്നു.

  • കർണാടക: തെക്കൻ കർണാടകയിലെ ചില പ്രദേശങ്ങളും ചോളസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.

  • കേരളം: കേരളത്തിന്റെ പല ഭാഗങ്ങളിലും ചോളന്മാർക്ക് സ്വാധീനമുണ്ടായിരുന്നു.

ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിന് പുറമെ, ശ്രീലങ്ക, മാലിദ്വീപ്, ലക്ഷദ്വീപ് തുടങ്ങിയ ദ്വീപുകളും ചോളന്മാർ കീഴടക്കിയിരുന്നു. രാജേന്ദ്ര ചോളന്റെ കാലത്ത് മലായ് ഉപദ്വീപ് വരെ അവരുടെ അധികാരം വ്യാപിച്ചു.

തലസ്ഥാന നഗരികൾ

ചോളസാമ്രാജ്യത്തിന് കാലാകാലങ്ങളിൽ പല തലസ്ഥാനങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.

  1. ഉറൈയൂർ (Uraiyur): പുരാതന ചോളന്മാരുടെ ആദ്യത്തെ തലസ്ഥാനം ഉറൈയൂർ (ഇന്നത്തെ തിരുച്ചിറപ്പള്ളി – Trichy) ആയിരുന്നു. ചോളന്മാരുടെ ആദ്യകാല തലസ്ഥാനം: സംഘകാലഘട്ടത്തിൽ (ബി.സി. 3-ആം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ എ.ഡി. 3-ആം നൂറ്റാണ്ട് വരെ) ചോളന്മാരുടെ പ്രധാന തലസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഒന്നായി ഉറൈയൂർ അറിയപ്പെട്ടിരുന്നു. കാവേരി നദിയുടെ തീരത്തുള്ള തന്ത്രപ്രധാനമായ സ്ഥാനം കാരണം ഉറൈയൂർ ഒരു പ്രധാന വ്യാപാര കേന്ദ്രമായിരുന്നു. ഗ്രീക്കുകാരും റോമാക്കാരും ഉൾപ്പെടെയുള്ള വിദേശികളുമായി ഉറൈയൂരിന് വ്യാപാര ബന്ധങ്ങളുണ്ടായിരുന്നു. ഉറൈയൂരിലെ മസ്ലിൻ തുണിത്തരങ്ങൾ ലോകത്ത് ഏറ്റവും മികച്ചതായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. മുത്തുകൾക്കും ഈ പ്രദേശം പ്രസിദ്ധമായിരുന്നു. ഉറൈയൂർ തമിഴ് സാഹിത്യത്തിന്റെയും പഠനത്തിന്റെയും ഒരു പ്രധാന കേന്ദ്രം കൂടിയായിരുന്നു. പിന്നീട്, വിജയലായ ചോളൻ തഞ്ചാവൂർ പിടിച്ചടക്കുകയും അതിനെ ചോളസാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനമാക്കുകയും ചെയ്തു.

  2. തഞ്ചാവൂർ (Tanjore): പിൽക്കാല ചോളസാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ തലസ്ഥാനം ഇതായിരുന്നു. വിജയലായ ചോളൻ തഞ്ചാവൂർ പിടിച്ചടക്കി അതിനെ തലസ്ഥാനമാക്കിയതോടെയാണ് സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ വളർച്ച ആരംഭിക്കുന്നത്. രാജരാജ ചോളൻ ഒന്നാമന്റെ കാലത്ത് തഞ്ചാവൂർ പ്രൗഢിയുടെ പാരമ്യത്തിലെത്തി. ചോള വാസ്തുവിദ്യയുടെ മകുടോദാഹരണമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ബൃഹദീശ്വര ക്ഷേത്രമാണ്. എ.ഡി. 1010-ൽ രാജരാജ ചോളൻ ഒന്നാമനാണ് ഈ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചത്. ആയിരത്തിലധികം വർഷം പഴക്കമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രം പെരിയ കോവിൽ (വലിയ ക്ഷേത്രം) എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. ‘മഹത്തായ ജീവിക്കുന്ന ചോള ക്ഷേത്രങ്ങൾ’ എന്ന വിഭാഗത്തിൽ ഗംഗൈകൊണ്ടചോളീശ്വര ക്ഷേത്രം, ഐരാവതീശ്വര ക്ഷേത്രം എന്നിവയോടൊപ്പം ബൃഹദീശ്വര ക്ഷേത്രവും യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഇടം നേടിയിട്ടുണ്ട്. ഏകദേശം 66 മീറ്ററോളം (216 അടി) ഉയരമുള്ള ഗോപുരത്തിന് മുകളിൽ 80 ടണ്ണോളം ഭാരമുള്ള ഒറ്റക്കല്ലിൽ തീർത്ത കലശം സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നത് ഒരു വലിയ വാസ്തുവിദ്യാ വിസ്മയമാണ്. ക്ഷേത്രഗോപുരത്തിന്റെ നിഴൽ ഉച്ചസമയത്ത് നിലത്ത് പതിക്കില്ല എന്നത് ബൃഹദീശ്വര ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേകതയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ രൂപകൽപ്പനയിലെ സൂക്ഷ്മതയാണ് ഇതിന് കാരണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

    ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളിലെ 16 അടി നീളവും 13 അടി ഉയരവുമുള്ള ഒറ്റക്കല്ലിൽ തീർത്ത ഭീമാകാരമായ നന്ദിയുടെ പ്രതിമ മറ്റൊരു പ്രധാന ആകർഷണമാണ്. ഇത് ഇന്ത്യയിലെ രണ്ടാമത്തെ വലിയ നന്ദി ശില്പമാണ്. ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠയായ ശിവലിംഗത്തിന് ഏകദേശം 13 അടി ഉയരമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ മുഴുവൻ നിർമ്മാണവും ഗ്രാനൈറ്റ് കല്ലുകൾ ഉപയോഗിച്ചാണ് നടത്തിയിരിക്കുന്നത്. ഈ ഗ്രാനൈറ്റ് കല്ലുകൾ ക്ഷേത്രത്തിന് ഏകദേശം 60 കിലോമീറ്റർ അകലെ നിന്നാണ് കൊണ്ടുവന്നത്.

    തഞ്ചാവൂർ ചിത്രങ്ങളും (Thanjavur Paintings) തഞ്ചാവൂർ വീണയും തവിലും പോലുള്ള സംഗീതോപകരണങ്ങളും തഞ്ചാവൂരിന്റെ കലാപരമായ സംഭാവനകളാണ്. ഇന്നും ലോകമെമ്പാടും ഈ കലാസൃഷ്ടികൾക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ചോള സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ശക്തിയും കലയോടുള്ള അഭിനിവേശവും വിളിച്ചോതുന്ന ഒരു മഹത്തായ നഗരമാണ് തഞ്ചാവൂർ.

  3. ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളപുരം: രാജേന്ദ്ര ചോളൻ ഒന്നാമൻ ഗംഗാ നദീതടം വരെ വിജയിച്ചതിന്റെ സ്മാരകമായി ഈ പുതിയ തലസ്ഥാനം നിർമ്മിച്ചു. അതിനുശേഷം സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആസ്ഥാനം ഇവിടേക്ക് മാറ്റി. താഴെ വിശദമായി ചേർത്റ്റിട്ടുണ്ട്. 

  4. പൂമ്പുഹാർ (Poompuhar): തഞ്ചാവൂരിന് മുൻപ് കുറച്ചുകാലം പൂമ്പുഹാർ ചോളന്മാരുടെ തലസ്ഥാനമായി വർത്തിച്ചിരുന്നു. കാവേരിപ്പൂമ്പട്ടിണം എന്നും പുഹാർ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന, തമിഴ്‌നാട്ടിലെ നാഗപട്ടണം ജില്ലയിൽ കാവേരി നദി ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിലേക്ക് ചേരുന്നിടത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന ഒരു പ്രാചീന തുറമുഖ നഗരമാണ്. സംഘകാലഘട്ടത്തിലെ ആദ്യകാല ചോള രാജാക്കന്മാരുടെ പ്രധാന തുറമുഖ നഗരവും താൽക്കാലിക തലസ്ഥാനവും കൂടിയായിരുന്നു പൂമ്പുഹാർ.

    പുരാതന കാലത്ത് ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു വ്യാപാര കേന്ദ്രമായിരുന്നു ഇത്. റോം, ഗ്രീസ്, ചൈന, തെക്കുകിഴക്കൻ ഏഷ്യൻ രാജ്യങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വ്യാപാരികൾ ഇവിടെയെത്തി വ്യാപാരം നടത്തിയിരുന്നു. ഈ നഗരം പുരാതന സമുദ്രപാതയായ “സമുദ്ര സിൽക്ക് റോഡിന്റെ” ഒരു പ്രധാന ഭാഗമായിരുന്നു. തമിഴ് സാഹിത്യത്തിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട രണ്ട് മഹാകാവ്യങ്ങളായ ‘ചിലപ്പതികാര’ത്തിലും ‘മണിമേഖല’യിലും പൂമ്പുഹാറിനെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പ്രതിപാദിച്ചിട്ടുണ്ട്. നഗരത്തിന്റെ വാണിജ്യപരമായ പ്രാധാന്യം, സാംസ്കാരിക ജീവിതം, ഉത്സവങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം ഈ കാവ്യങ്ങളിൽ വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. ചിലപ്പതികാരത്തിലെ പ്രധാന സംഭവങ്ങൾക്ക് വേദിയാകുന്നത് പൂമ്പുഹാറാണ്.

    പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങളായ സുനാമിയോ കടൽനിരപ്പിലുണ്ടായ വർദ്ധനവോ കാരണം ഈ നഗരത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം കടലിനടിയിലായെന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. പുരാവസ്തു ഗവേഷണങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് മറൈൻ ആർക്കിയോളജി പഠനങ്ങൾ, കടലിനടിയിൽ നിന്ന് തുറമുഖ കെട്ടിടങ്ങളുടെയും മറ്റ് നിർമ്മിതികളുടെയും അവശിഷ്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഏകദേശം 15,000 വർഷം പഴക്കമുള്ള നഗരമാണിതെന്ന് ചില പഠനങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഇത് സംബന്ധിച്ച് കൂടുതൽ ഗവേഷണങ്ങൾ നടന്നുവരുന്നു.പൂമ്പുഹാർ, തമിഴ്നാടിന്റെ സമ്പന്നമായ ചരിത്രത്തിലേക്കും സമുദ്രവ്യാപാര ബന്ധങ്ങളിലേക്കും വെളിച്ചം വീശുന്ന ഒരു പ്രധാന കേന്ദ്രമാണ്.

ഗഗൈകൊണ്ട ചോളപുരം

അന്നത്തെ സാഹിത്യകൃതികൾ മാത്രമല്ല, പുരാവസ്തു ഗവേഷണങ്ങളും ചരിത്രപരമായ രേഖകളും ലിഖിതങ്ങളുമെല്ലാം ഈ വിവരങ്ങൾക്ക് ആധാരമാണ്. ചോള രാജാക്കന്മാർ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും സ്മാരകങ്ങളിലും രേഖപ്പെടുത്തിയ ലിഖിതങ്ങൾ അവരുടെ ഭരണത്തെയും വിജയങ്ങളെയും കുറിച്ച് കൃത്യമായ വിവരങ്ങൾ നൽകുന്നുണ്ട്. തമിഴ്‌നാട്ടിലെ അരിയല്ലൂർ ജില്ലയിലാണ് ഗംഗൈകൊണ്ടചോളീശ്വര ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ചോള രാജവംശത്തിന്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളപുരം എന്ന പുരാതന നഗരത്തിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രമാണിത്. നഗരത്തിന്റെ പേരിൽ നിന്നാണ് ക്ഷേത്രത്തിന് ഈ പേര് ലഭിച്ചത്.

യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഉൾപ്പെട്ട ‘മഹത്തായ ജീവിക്കുന്ന ചോള ക്ഷേത്രങ്ങൾ’ എന്ന വിഭാഗത്തിൽ ഐരാവതീശ്വര ക്ഷേത്രവും തഞ്ചാവൂരിലെ ബൃഹദീശ്വര ക്ഷേത്രവും കൂടാതെ ഗംഗൈകൊണ്ടചോളീശ്വര ക്ഷേത്രവും ഉൾപ്പെടുന്നു. ശൈവ ആചാരപ്രകാരമുള്ള ഈ ക്ഷേത്രങ്ങൾ ചോളന്മാരുടെ കലാസാംസ്കാരിക മികവിന്റെ പ്രധാന തെളിവുകളാണ്.

ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളപുരം ക്ഷേത്രത്തിലെ പ്രധാന പ്രതിഷ്ഠ ശിവനാണ്. ഏകദേശം 55 മീറ്റർ ഉയരമുള്ള ക്ഷേത്രഗോപുരം ശില്പഭംഗികൊണ്ടും ഭിത്തിചിത്രങ്ങൾകൊണ്ടും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ചുറ്റുമുള്ള ഭൂപ്രകൃതിയെക്കാൾ ഉയരത്തിലാണ് ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഏകദേശം 170 മീറ്റർ നീളവും 98 മീറ്റർ വീതിയുമുള്ള വിശാലമായ മുറ്റം ക്ഷേത്ര സമുച്ചയത്തിലുണ്ട്. പ്രധാന ശിവലിംഗത്തിന് 13 അടി ഉയരമുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പ്രധാന കെട്ടിടത്തിന് ഏകദേശം 341 അടി നീളവും 100 അടി വീതിയുമുണ്ട്.

ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നത് രാജേന്ദ്ര ചോളന്റെ വീരഗാഥയാണ്. അദ്ദേഹം തന്റെ സൈന്യത്തെ ഇന്ത്യയുടെ വടക്കൻ പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് അയച്ച് ഗംഗാ നദിയിൽ നിന്ന് വെള്ളം കൊണ്ടുവരാൻ നിർദ്ദേശിച്ചു. ഈ വിജയത്തെ തുടർന്ന് രാജേന്ദ്ര ചോളനെ “ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളൻ” (ഗംഗയെ കീഴടക്കിയ ചോളൻ) എന്ന് വിളിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഈ വിജയത്തിന്റെ ഓർമ്മയ്ക്കായി സ്ഥാപിച്ച പുതിയ തലസ്ഥാനത്തിന് ഗംഗൈകൊണ്ട ചോളപുരം എന്നും പിന്നീട് നിർമ്മിച്ച മഹാക്ഷേത്രത്തിന് അതേ പേരും ലഭിച്ചു.

 

Badami, Pattadakal | ചാലൂക്യസാമ്രാജ്യം

Badami, Pattadakal ചാലൂക്യസാമ്രാജ്യം

തെക്കേ ഇന്ത്യയുടെയും മദ്ധ്യ ഇന്ത്യയുടെയും ഒരു വലിയ ഭൂഭാഗം 6-ആം നൂറ്റാണ്ടിനും 12-ആം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയ്ക്ക് ഭരിച്ച ഒരു രാജവംശമാണ്‌ ചാലൂക്യ രാജവംശം (കന്നഡ: ಚಾಲುಕ್ಯರು). ചാലൂക്യരുടെ സാമ്രാജ്യം കൃഷ്ണ, തുംഗഭദ്ര നദികൾക്കിടയിൽ റായ്ചൂർ ദൊവാബ് കേന്ദ്രീകരിച്ചായിരുന്നു. ഈ ആറുനൂറ്റാണ്ട് കാലയളവിൽ അവർ മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത രാജ്യങ്ങൾ ആയി ആണ് രാജ്യം ഭരിച്ചത്. ഏറ്റവും ആദ്യത്തെ രാജവംശം ബദാമി തലസ്ഥാനമാക്കി 6-ആം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ മദ്ധ്യത്തോടെ ഭരണം തുടങ്ങിയ ബദാമി ചാലൂക്യർ ആയിരുന്നു. ബനാവശിയിലെ കദംബ രാജ്യത്തിന്റെ അധഃപതനത്തോടെ ബദാമി ചാലൂക്യർ തങ്ങളുടെ ആധിപത്യം ഉറപ്പിക്കുവാൻ തുടങ്ങി. ഇവരുടെ ആദ്യതലസ്ഥാനം ഐഹോൾ ആയിരുന്നു. പുലികേശി ഒന്നാമനാണ്‌ തലസ്ഥാനം ബദാമിയിലേക്ക് (വാതാപി എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു) മാറ്റിയത്. പുലികേശി II-ന്റെ കാലഘട്ടത്തിൽ ബദാമി ചാലൂക്യർ വളരെ പ്രാമുഖ്യം കൈവരിച്ചു. പ്രദേശങ്ങളുടെ ആധിപത്യത്തിനായി ചാലൂക്യരും സമകാലീനരായ പല്ലവരും പരസ്പരം പോരാടിയിരുന്നു. ആദ്യകാലതലസ്ഥാനമായിരുന്ന ഐഹോൾ പ്രധാനപ്പെട്ട വാണിജ്യകേന്ദ്രമായിരുന്നു. നിരവധി ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ഇത് മതകേന്ദ്രമായും പിൽക്കാലത്ത് വികസിച്ചു.

കൂടുതൽ വിക്കിപീഡിയയിൽ…

ഒരുനാൾ ഹംപിയിലേക്ക് പോയപ്പോൾ ആയിരുന്നു, എന്നാൽ പിന്നെ ബദാമിയിലും പോയി വരാമെന്ന ചിന്ത ഉടലെടുത്തത്. ഹംപിയിൽ നിന്നും ബദാമിയിലേക്കു പോകുമ്പോൾ, വഴയോരത്ത് നമ്മെ കാത്തിരിക്കുന്ന ചരിത്രസ്മാരകങ്ങൾ ഏറെയാണുള്ളത്; കണ്ടുതന്നെ അറിയേണ്ടതാണു പലതും. എന്തായാലും നമുക്ക് ഹമ്പിയിൽ നിന്നും തന്നെ തുടങ്ങാം.

ഹംപി: വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനം

ഹംപി (Hampi), പതിനാലാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ദക്ഷിണേന്ത്യ ഭരിച്ചിരുന്ന വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു. തുങ്കഭദ്ര നദിയുടെ തീരത്തുള്ള ഈ പ്രദേശം ഇന്ന് യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഇടം നേടിയിട്ടുണ്ട്. വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ സമ്പത്തും കലാ വൈഭവവും വിളിച്ചോതുന്ന അനേകം ക്ഷേത്രങ്ങളും കൊട്ടാരങ്ങളും ഇവിടെ കാണാം.

വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രം: ഹംപിയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടതും സജീവവുമായ ക്ഷേത്രമാണിത്. ഹംപിയിലെ പ്രധാന ദൈവമായ വിരൂപാക്ഷൻ അഥവാ ശിവനാണ് ഇവിടുത്തെ പ്രതിഷ്ഠ. വളരെ ഉയരമുള്ള ഗോപുരവും മനോഹരമായ കൊത്തുപണികളും ഈ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിന് പുറമെ, പമ്പാദേവിയുടെയും ഭുവനേശ്വരിയുടെയും ഉപക്ഷേത്രങ്ങളും ഇവിടെയുണ്ട്. ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഉൾവശത്തുള്ള തൂണുകളിലെ കൊത്തുപണികൾ കാണേണ്ട കാഴ്ചയാണ്.

വിഠല ക്ഷേത്രം: ഹംപിയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണ് വിഠല ക്ഷേത്രം. ഇവിടുത്തെ പ്രധാന ആകർഷണം ശിലാരഥം ആണ്. ഒരു രഥത്തിൻ്റെ രൂപത്തിൽ കൊത്തിയെടുത്ത ഈ ശിലാരഥം ഹംപിയുടെ പ്രതീകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. സംഗീത തൂണുകളാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ മറ്റൊരു പ്രത്യേകത. ഈ തൂണുകളിൽ തട്ടിയാൽ സംഗീതം പുറപ്പെടുവിക്കുമെന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഓരോ ഭാഗത്തും അതിസൂക്ഷ്മമായ കൊത്തുപണികൾ കാണാം.

ലോറ്റസ് മഹൽ: രാജകുടുംബത്തിലെ സ്ത്രീകൾ വിശ്രമിച്ചിരുന്ന സ്ഥലമാണിത്. താമരയുടെ ഇതളുകൾ പോലെ തോന്നിക്കുന്ന മനോഹരമായ കമാനങ്ങളാണ് ഇതിൻ്റെ പ്രധാന പ്രത്യേകത. ഹിന്ദു-ഇസ്ലാമിക് വാസ്തുവിദ്യകളുടെ സങ്കലനം ഈ കെട്ടിടത്തിൽ കാണാം. കെട്ടിടത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള ജലപാതകൾ തണുപ്പ് നിലനിർത്താൻ സഹായിച്ചിരുന്നു.

ഗണേശ വിഗ്രഹം: ഹംപിയിൽ രണ്ട് പ്രധാന ഗണപതി വിഗ്രഹങ്ങളുണ്ട്, കദലേകാലു ഗണപതിയും സസെകലു ഗണപതിയും. കദലേകാലു ഗണപതി വിഗ്രഹം ഒറ്റക്കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്തതാണ്, കടലപ്പരിപ്പിൻ്റെ ആകൃതിയാണ് ഇതിന്. സസെകലു ഗണപതിക്ക് കടുക് മണി പോലെയിരിക്കുന്ന വയറാണ്. രണ്ടും വളരെ വലിയ വിഗ്രഹങ്ങളാണ്.

മഹാനവമി ദിബ്ബ: വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിലെ രാജാക്കന്മാർ ദസറ പോലുള്ള വലിയ ആഘോഷങ്ങൾ കണ്ടിരുന്ന സ്ഥലമാണിത്. ഉയരമുള്ള ഒരു വേദി പോലെ തോന്നിക്കുന്ന ഈ കെട്ടിടത്തിൻ്റെ വശങ്ങളിൽ യുദ്ധരംഗങ്ങളും മൃഗങ്ങളെയും കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഐഹോള, പട്ടടക്കൽ, ബദാമി: ചാലൂക്യരുടെ കലാസൃഷ്ടികൾ

ഹംപിയിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഐഹോള, പട്ടടക്കൽ, ബദാമി എന്നീ സ്ഥലങ്ങൾ ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിൻ്റെ കലാകേന്ദ്രങ്ങളായിരുന്നു. 6-ാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ 8-ാം നൂറ്റാണ്ട് വരെയുള്ള കാലഘട്ടത്തിൽ ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാർ നിർമ്മിച്ച ശില്പങ്ങളും ക്ഷേത്രങ്ങളും ഇവിടെ കാണാം.

ഐഹോള: ഇന്ത്യൻ വാസ്തുവിദ്യയുടെ ‘തൊട്ടിൽ’ (Cradle of Indian Architecture) എന്ന് ഐഹോൾ അറിയപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ 125-ൽ അധികം ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഓരോ ക്ഷേത്രവും ഓരോ ശില്പശാല പോലെയായിരുന്നു.

  • ദുർഗ്ഗ ക്ഷേത്രം: ഐഹോളിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഒന്നാണിത്. ബുദ്ധമതത്തിൻ്റെ ‘ചൈത്യ’ ശൈലിയിൽ നിർമ്മിച്ച ക്ഷേത്രമാണിത്. ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ വശങ്ങളിലുള്ള തൂണുകളിലും ചുമരുകളിലും രാമായണം, മഹാഭാരതം തുടങ്ങിയ പുരാണങ്ങളിലെ രംഗങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.
  • ലാഡ് ഖാൻ ക്ഷേത്രം: ക്ഷേത്രത്തേക്കാൾ ഒരു വീടിൻ്റെ രൂപമാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിനുള്ളത്. പുരാതന ശില്പികളുടെ പരീക്ഷണങ്ങൾക്ക് ഉദാഹരണമാണ് ഈ ക്ഷേത്രം.

പട്ടടക്കൽ: യുനെസ്കോ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിലുള്ള പട്ടടക്കൽ, ചാലൂക്യ വാസ്തുവിദ്യയുടെ വികാസം കാണിക്കുന്ന സ്ഥലമാണ്. ഇവിടെ പത്ത് പ്രധാന ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഹിന്ദു ക്ഷേത്രങ്ങളും ജൈന ക്ഷേത്രങ്ങളും ഇവിടെ കാണാം.

  • വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രം: കാഞ്ചിയിലെ പല്ലവ രാജാക്കന്മാരെ തോൽപ്പിച്ചതിൻ്റെ ഓർമ്മക്കായി വിക്രമാദിത്യൻ്റെ രാജ്ഞി നിർമ്മിച്ച ക്ഷേത്രമാണിത്. കൈലാസനാഥ ക്ഷേത്രത്തിന് സമാനമായ രീതിയിലാണ് ഇതിൻ്റെ നിർമ്മാണം. മനോഹരമായ കൊത്തുപണികളും ശില്പങ്ങളും ഈ ക്ഷേത്രത്തിലുണ്ട്.
  • പാപനാഥ ക്ഷേത്രം: നാഗര ശൈലിയിൽ നിർമ്മിച്ച ഈ ക്ഷേത്രത്തിലെ കൊത്തുപണികൾ രാമായണത്തെയും മഹാഭാരതത്തെയും അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതാണ്.

ബദാമി: ചാലൂക്യരുടെ തലസ്ഥാനം

ബദാമി (Badami), ആറാം നൂറ്റാണ്ട് മുതൽ എട്ടാം നൂറ്റാണ്ട് വരെ ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിൻ്റെ തലസ്ഥാനമായിരുന്നു. മനോഹരമായ ചുവന്ന മണൽകല്ല് മലകൾക്കിടയിലാണ് ഈ നഗരം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ബദാമിയിലെ പ്രധാന ആകർഷണം ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളാണ്. ഇന്ത്യൻ ഉപഭൂഖണ്ഡത്തിൽ ആറാം നൂറ്റാണ്ടിനും പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിനും ഇടയിൽ പ്രബലരായിരുന്ന ഒരു രാജവംശമാണ് ചാലൂക്യർ. മൂന്ന് വ്യത്യസ്ത രാജവംശങ്ങളായി ഇവർ ഭരണം നടത്തിയിരുന്നു:

  • ബദാമിയിലെ ചാലൂക്യർ: ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.
  • വെംഗിയിലെ കിഴക്കൻ ചാലൂക്യർ: ബദാമിയിലെ ചാലൂക്യരുടെ പിൻഗാമികളായിരുന്നു ഇവർ.
  • കല്യാണിയിലെ പടിഞ്ഞാറൻ ചാലൂക്യർ: പത്താം നൂറ്റാണ്ടിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു.

ബദാമി ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾ:

  • ഗുഹ 1: ശിവനും പാർവതിക്കും സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുഹയാണിത്. 18 കൈകളുള്ള നടരാജൻ്റെ ശില്പം ഇവിടെ കാണാം. ഇത് ചാലൂക്യ കലയുടെ മാസ്റ്റർപീസ് ആയി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
  • ഗുഹ 2: വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുഹയാണിത്. ഇവിടെ വാമനൻ്റെയും വരാഹൻ്റെയും വിഗ്രഹങ്ങൾ കൊത്തിവെച്ചിട്ടുണ്ട്.
  • ഗുഹ 3: ഈ ഗുഹയും വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. നരസിംഹൻ, വരാഹൻ, ഹരിഹരൻ തുടങ്ങിയ വിഷ്ണുവിൻ്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ഇവിടെ കാണാം. ഈ ഗുഹയാണ് നാല് ഗുഹകളിൽ ഏറ്റവും വലുത്.
  • ഗുഹ 4: ജൈനമത തീർത്ഥങ്കരന്മാർക്ക് സമർപ്പിച്ചിരിക്കുന്ന ഗുഹയാണിത്. പാർശ്വനാഥൻ്റെയും മഹാവീരൻ്റെയും പ്രതിമകൾ ഇവിടെയുണ്ട്.

ഇവ കൂടാതെ, ബദാമി കോട്ട, ഭൂതനാഥ ക്ഷേത്രം, അഗസ്ത്യ തടാകം എന്നിവയും പ്രധാന ആകർഷണങ്ങളാണ്.

ബദാമി ചരിത്രം

ബദാമിയുടെ ചരിത്രം പ്രധാനമായും ചാലൂക്യ രാജവംശവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുരാതന കാലത്ത് വാതാപി എന്ന പേരിലാണ് ബദാമി അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. ചാലൂക്യ രാജാക്കന്മാർ പ്രധാനമായും വേദമത വിശ്വാസികളായിരുന്നു. അതായത്, അവർ ശിവനെയും വിഷ്ണുവിനെയും ആരാധിച്ചിരുന്നു. അവരുടെ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ശിവനും വിഷ്ണുവിനുമുള്ള പ്രതിഷ്ഠകൾ സാധാരണമാണ്. ബ്രാഹ്മണർക്ക് അവർ വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകി. അതേസമയം, അവർ മറ്റ് മതങ്ങളെയും വിശ്വാസങ്ങളെയും പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു

 

മറ്റ് വിശ്വാസങ്ങൾ

ചാലൂക്യരുടെ കാലഘട്ടത്തിൽ ഹിന്ദു മതത്തിന് പുറമെ ജൈനമതവും ബുദ്ധമതവും പ്രബലമായിരുന്നു. ബദാമിയിലെ ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ജൈന തീർത്ഥങ്കരന്മാരുടെ ശില്പങ്ങൾ ഇതിന് ഉദാഹരണമാണ്. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ദുർഗ്ഗ ക്ഷേത്രം പോലുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങൾ ബുദ്ധമത വാസ്തുവിദ്യയുടെ സ്വാധീനം കാണിക്കുന്നു. ഈ മതപരമായ സൗഹാർദ്ദം അവരുടെ വാസ്തുവിദ്യയിലും കലയിലും പ്രതിഫലിച്ചു.

  • ചാലൂക്യരുടെ ഉദയം: ആറാം നൂറ്റാണ്ടിൻ്റെ മധ്യത്തിൽ പുലികേശി ഒന്നാമൻ ആയിരുന്നു ചാലൂക്യ സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ സ്ഥാപകൻ. അദ്ദേഹം ബദാമി കോട്ട നിർമ്മിച്ച് വാതാപി തലസ്ഥാനമാക്കി.
  • കീർത്തിവർമ്മൻ I (567-598 CE): ഇദ്ദേഹത്തിൻ്റെ കാലത്താണ് വാതാപി ഒരു പ്രധാന ശക്തിയായി വളർന്നത്.
  • പുലികേശി II (610-642 CE): ചാലൂക്യ രാജവംശത്തിലെ ഏറ്റവും ശക്തനായ ഭരണാധികാരിയായിരുന്നു ഇദ്ദേഹം. ഹർഷവർധനൻ, പല്ലവ രാജാവ് മഹേന്ദ്രവർമ്മൻ I എന്നിവരെ പരാജയപ്പെടുത്തിയത് ഇദ്ദേഹമാണ്. ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ് ബദാമിയിലെ ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടത്.
  • പല്ലവ ആക്രമണം: 642-ൽ പല്ലവ രാജാവ് നരസിംഹവർമ്മൻ I ബദാമി ആക്രമിക്കുകയും കീഴടക്കുകയും ചെയ്തു. ഇത് ബദാമിയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാന വഴിത്തിരിവായിരുന്നു. ഏകദേശം 13 വർഷം ബദാമി പല്ലവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരുന്നു.
  • പിന്നീടുള്ള ചാലൂക്യ ഭരണം: നരസിംഹവർമ്മൻ്റെ മരണശേഷം, വിക്രമാദിത്യൻ I ബദാമി തിരിച്ചുപിടിക്കുകയും ചാലൂക്യ ഭരണം പുനഃസ്ഥാപിക്കുകയും ചെയ്തു. എങ്കിലും പിന്നീട് തലസ്ഥാനം പട്ടടക്കലിലേക്ക് മാറ്റി.
  • വിക്രമാദിത്യൻ രണ്ടാമൻ (733-744 CE): പല്ലവരെ പരാജയപ്പെടുത്തി കാഞ്ചി കീഴടക്കി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യമാരായ ലോകമഹാദേവിയും ത്രൈലോക്യമഹാദേവിയും പട്ടടക്കലിലെ വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രവും ലോകേശ്വര ക്ഷേത്രവും നിർമ്മിച്ചു.
  • രാഷ്ട്രകൂടർ: എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൻ്റെ മധ്യത്തിൽ രാഷ്ട്രകൂടർ ബദാമി കീഴടക്കി.
  • പിന്നീടുള്ള മാറ്റങ്ങൾ: പിൽക്കാലത്ത് യാദവന്മാർ, വിജയനഗര സാമ്രാജ്യം, ആദിൽ ഷാഹി രാജവംശം, മറാഠകൾ, ഹൈദരാലി, ഒടുവിൽ ബ്രിട്ടീഷുകാർ എന്നിങ്ങനെ പല രാജവംശങ്ങളും ബദാമി ഭരിച്ചു. ഓരോ കാലഘട്ടത്തിലും ബദാമിയുടെ വാസ്തുവിദ്യയിലും സംസ്കാരത്തിലും ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ വന്നു. എങ്കിലും, ബദാമി ഇന്നും അതിൻ്റെ ചാലൂക്യകാലത്തെ പ്രൗഢി നിലനിർത്തുന്നു.

സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ തകർച്ച

പുലികേശി രണ്ടാമന്റെ മരണശേഷം പല്ലവർ ബദാമി ആക്രമിച്ചു. പിന്നീട് രാഷ്ട്രകൂടർക്ക് കീഴിലായി. ഏകദേശം രണ്ട് നൂറ്റാണ്ടുകൾക്ക് ശേഷം തൈലപ്പ രണ്ടാമൻ പടിഞ്ഞാറൻ ചാലൂക്യ സാമ്രാജ്യം പുനഃസ്ഥാപിച്ച് കല്യാണി തലസ്ഥാനമാക്കി ഭരണം തുടങ്ങി. അവർക്ക് പിന്നീട് ചോളന്മാരുമായി വലിയ യുദ്ധങ്ങൾ നേരിടേണ്ടി വന്നു. പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടോടെ കല്യാണിയിലെ ചാലൂക്യരുടെ ശക്തി ക്ഷയിക്കുകയും അവരുടെ സാമന്ത രാജാക്കന്മാരായ ഹോയ്സാല, യാദവ തുടങ്ങിയവർ സ്വതന്ത്രരാവുകയും ചെയ്തു. ഒടുവിൽ, യാദവന്മാരും മറ്റ് ശക്തികളും ചേർന്ന് ഈ സാമ്രാജ്യം ഇല്ലാതാക്കി.

 

നമ്മുടെ പൂർവ്വികരുടെ വാസ്തുവിദ്യയുടെയും ശില്പകലയുടെയും ചാരുത എത്രമാത്രം വിലമതിക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് നേരിട്ട് കണ്ടറിയാനുള്ള ഒരു യാത്രയായിരുന്നു ഹംപി മുതൽ ബദാമി വരെയുള്ളത്. ഓരോ കല്ലിലും കൊത്തിവെച്ച ജീവൻ തുടിക്കുന്ന കഥകൾ കണ്ടപ്പോൾ അത്ഭുതം തോന്നിപ്പോയി!

ചരിത്രത്തിൻ്റെ താളുകളിൽ നിന്ന് മണ്ണടിഞ്ഞ ഒരു നഗരം ഹംപിയിൽ പുനർജ്ജനിച്ചപ്പോൾ അത് വിജയനഗര സാമ്രാജ്യത്തിൻ്റെ സമ്പന്നമായ കാലഘട്ടത്തിൻ്റെ ഓർമ്മപ്പെടുത്തലായി. വിരൂപാക്ഷ ക്ഷേത്രത്തിൻ്റെ ഭീമാകാരമായ ഗോപുരം മുതൽ വിഠല ക്ഷേത്രത്തിലെ സംഗീത തൂണുകൾ വരെ ഓരോ കാഴ്ചയും അമ്പരപ്പിച്ചു. ഒരു വലിയ ശിലാരഥം ഒറ്റക്കല്ലിൽ എങ്ങനെ കൊത്തിയെടുത്തു എന്നത് ഇന്നത്തെ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് പോലും സങ്കൽപ്പിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്.

അതുപോലെ, ഐഹോളും പട്ടടക്കലും ചാലൂക്യരുടെ കലാസൃഷ്ടികളുടെ നേർസാക്ഷ്യമായി നിലകൊള്ളുന്നു. “ഇന്ത്യൻ വാസ്തുവിദ്യയുടെ തൊട്ടിൽ” എന്ന് ഐഹോൾ അറിയപ്പെടുന്നതിൽ അതിശയിക്കാനില്ല. ഒരു കൂട്ടം ശില്പികൾ ഒരുക്കിയ വിദ്യാലയം പോലെ ഓരോ ക്ഷേത്രവും വ്യത്യസ്ത ശൈലികളിൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ എത്ര തലമുറകളുടെ അറിവും കഴിവും അതിനു പിന്നിലുണ്ടെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. പട്ടടക്കലിലെ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം ശൈലികളുടെ ഒരു സംഗമഭൂമിയാണ്. വടക്കേ ഇന്ത്യൻ ശൈലിയും തെക്കേ ഇന്ത്യൻ ശൈലിയും ഒരുമിച്ച് കാണാൻ കഴിയുന്നത് അപൂർവ്വമായ ഒരനുഭവമാണ്.

ബദാമിയിലെ ചുവപ്പ് നിറമുള്ള ഗുഹാക്ഷേത്രങ്ങൾ കണ്ടപ്പോൾ എനിക്ക് എൻ്റെ കൺമുന്നിൽ ഒരു കലാകാരന്റെ സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ മാന്ത്രിക ലോകം തുറന്നു വന്നതുപോലെ തോന്നി. പാറകൾ തുരന്ന് അവർ സൃഷ്ടിച്ച ശില്പങ്ങൾ എത്ര സൂക്ഷ്മവും മനോഹരവുമാണ്! വെറും ഒരു ശില്പമല്ല, ഓരോന്നിനും അതിൻ്റേതായ ഭാവവും കഥയുമുണ്ട്.

ഇങ്ങനെയുള്ള സ്ഥലങ്ങൾ സന്ദർശിക്കുമ്പോൾ ഒരു കാര്യം ഉറപ്പാണ്. നമ്മുടെ പൈതൃകം വെറും കെട്ടിടങ്ങളും ശില്പങ്ങളും മാത്രമല്ല, അത് തലമുറകളായി കൈമാറിവന്ന അറിവും, കഴിവും, വിശ്വാസവുമാണ്. ആ പഴയ കാലത്തെ എൻജിനീയറിങ്, കല, ഗണിതം തുടങ്ങിയ എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളുമുള്ള അവരുടെ അറിവ് അതിശയകരമാണ്.

ഇത് വെറും ഒരു യാത്രയായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് കാലത്തിൻ്റെ ആഴങ്ങളിലേക്ക് ഇറങ്ങിച്ചെന്നുള്ള ഒരു അനുഭൂതിയായിരുന്നു. എൻ്റെ മനസ്സിൽ ഈ വിസ്മയ കാഴ്ചകൾ എന്നും നിറഞ്ഞുനിൽക്കും. നമ്മുടെ പഴയ ഭാരത സംസ്കാരത്തിൽ വാസ്തുവിദ്യയുടെയും ശില്പകലയുടെയും ചാരുത എത്രമാത്രം വിലമതിക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി.